Karbon sözlüğü

Karbon ayak izi, CBAM ve karbon piyasalarında sık geçen terimlerin kısa tanımları ve ayrıntılı rehber bağlantıları.

Terim ara

A

Additionality (ek ilavelik): Bir karbon projesinin sağladığı azaltımın, proje olmasaydı gerçekleşmeyecek olması koşulu. Karbon kredisi kalitesinin temel ölçütlerinden biridir. Ayrıntılı bilgi

Baz yıl: Emisyon değişimlerinin karşılaştırıldığı referans yıl. Yapısal değişikliklerde yeniden hesaplama politikasıyla güncellenir. Ayrıntılı bilgi

CBAM / SKDM: Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması. AB'ye ithal edilen belirli ürünlerin gömülü emisyonlarını fiyatlandıran AB düzenlemesi; kesin dönemi 1 Ocak 2026'da başladı. Ayrıntılı bilgi
CBAM sertifikası: AB'deki yetkili CBAM beyannamecisinin, beyan ettiği gömülü emisyonlar karşılığında teslim ettiği sertifika. Fiyatı EU ETS ile ilişkilendirilir; gönüllü karbon kredisi değildir. Ayrıntılı bilgi
CN kodu: AB Kombine Nomenklatürü kodu (8 hane). CBAM kapsamı ürün adına göre değil, bu kodlara göre belirlenir. Türkiye'deki GTİP kodunun ilk 8 hanesiyle büyük ölçüde örtüşür; yine de teyit gerekir. Ayrıntılı bilgi
CO2e (karbondioksit eşdeğeri): Farklı sera gazlarının etkisini, küresel ısınma potansiyelleri (GWP) ile CO2 cinsine çevirerek tek birimde toplamayı sağlayan ölçü. Ayrıntılı bilgi
Cradle-to-gate: Ürün karbon ayak izinde ham madde çıkarımından fabrika çıkışına kadar olan yaşam döngüsü evrelerini kapsayan sistem sınırı. Ayrıntılı bilgi
Cradle-to-grave: Ham maddeden kullanım ve ömür sonuna kadar tüm yaşam döngüsünü kapsayan sistem sınırı. Ayrıntılı bilgi

Çifte sayım (double counting): Aynı emisyon azaltımının birden fazla tarafça veya birden fazla kez talep edilmesi. Karbon piyasalarında kalite riskidir. Ayrıntılı bilgi

Emisyon faktörü: Bir faaliyet biriminin (kWh, m³, litre, ton-km) neden olduğu emisyon miktarı. Kaynağı, yılı, birimi ve sürümü belirtilmelidir. Ayrıntılı bilgi
EPD (Çevresel Ürün Beyanı): ISO 14025 ve ilgili ürün kategori kurallarına göre hazırlanan, bağımsız doğrulanmış çevresel performans beyanı. Ürün karbon ayak izi verisini içerebilir. Ayrıntılı bilgi
ETS2: AB'nin binalar, karayolu taşımacılığı ve ek sektörlerdeki yakıtlar için kurduğu ayrı emisyon ticaret sistemi. Yükümlüsü yakıt tedarikçileridir. Ayrıntılı bilgi
ETS (Emisyon Ticaret Sistemi): Emisyonlar için üst sınır belirleyip tahsisatların işlem görmesine izin veren zorunlu piyasa mekanizması. AB'de EU ETS uygulanır; Türkiye'de çerçevesi 7552 sayılı İklim Kanunu ile çizilmiştir. Ayrıntılı bilgi

Faaliyet verisi: Emisyona yol açan faaliyetin ölçülen miktarı: tüketilen elektrik, yakıt, üretim miktarı, taşınan yük gibi. Ayrıntılı bilgi
Fonksiyonel birim: Ürün karbon ayak izinde sonuçların bağlandığı ölçülebilir performans birimi (ör. 1 ton sıcak haddelenmiş çelik rulo). Ayrıntılı bilgi

GHG Protocol: Kurumsal, Scope 2, Scope 3 ve ürün bazlı sera gazı muhasebesi için yaygın kullanılan standartlar ailesi. Ayrıntılı bilgi
Gömülü emisyon: Bir ürünün üretim sürecinde ortaya çıkan doğrudan ve (kapsama göre) dolaylı emisyonlar. CBAM beyanlarının temel verisidir. Ayrıntılı bilgi
Gönüllü karbon piyasası: Kuruluşların yasal yükümlülük dışında, gönüllü olarak karbon kredisi alıp sattığı piyasa. Kredi kalitesi standart ve kayıt sistemine göre değişir. Ayrıntılı bilgi
GWP (küresel ısınma potansiyeli): Bir gazın belirli bir sürede (genellikle 100 yıl) CO2'ye göre ne kadar ısınma etkisi yarattığını gösteren katsayı. IPCC raporlarına göre sürümlenir. Ayrıntılı bilgi

ISO 14067: Ürün karbon ayak izinin ölçülmesi ve raporlanması için uluslararası standart. Ayrıntılı bilgi
ISO 14064-1: Kuruluş düzeyinde sera gazı emisyonlarının ve giderimlerinin ölçülmesi ve raporlanması için uluslararası standart. Ayrıntılı bilgi

Karbon ayak izi: Bir kuruluşun, ürünün veya faaliyetin neden olduğu sera gazı emisyonlarının CO2e cinsinden toplamı. Ayrıntılı bilgi
Karbon kredisi: Doğrulanmış bir projede 1 ton CO2e azaltım veya giderimi temsil eden, bir kayıt sisteminde izlenen birim. Ayrıntılı bilgi
Karbon nötr: Emisyonların azaltım ve denkleştirme yoluyla dengelendiği iddiası. Destekleyici kanıt ve şeffaf yöntem gerektirir; aksi hâlde yanıltıcı çevre beyanı riski doğar. Ayrıntılı bilgi
Karbon tahsisatı: Zorunlu ETS'de bir tesisin belirli miktarda emisyon yapma hakkını temsil eden birim. Karbon kredisinden ve CBAM sertifikasından farklıdır. Ayrıntılı bilgi
Konum bazlı (location-based): Scope 2 elektrik emisyonunun, tüketimin gerçekleştiği şebekenin ortalama emisyon faktörüyle hesaplanması. Ayrıntılı bilgi

LCA (yaşam döngüsü değerlendirmesi): Bir ürünün yaşam döngüsü boyunca çevresel etkilerini ISO 14040/14044 çerçevesinde inceleyen yöntem. Ayrıntılı bilgi

Net sıfır: Emisyonların bilim temelli hedeflerle derinlemesine azaltılıp kalan küçük kısmın kalıcı giderimlerle dengelendiği uzun vadeli hedef. Ayrıntılı bilgi

Operasyonel kontrol: Kuruluşun işletme politikalarını uygulama yetkisine sahip olduğu faaliyetlerin emisyonlarının %100'ünü raporladığı konsolidasyon yaklaşımı. Ayrıntılı bilgi
Organizasyonel sınır: Envantere hangi şirket, tesis ve faaliyetlerin dahil edileceğini belirleyen sınır. Ayrıntılı bilgi

Pazar bazlı (market-based): Scope 2 elektrik emisyonunun, satın alma sözleşmeleri ve sertifikalar gibi sözleşmesel araçlara göre hesaplanması. Ayrıntılı bilgi
PCF (ürün karbon ayak izi): Product Carbon Footprint. Bir ürünün fonksiyonel birimi başına yaşam döngüsü sera gazı emisyonu. Ayrıntılı bilgi

Retirement (emeklilik / iptal): Karbon kredisinin bir talep karşılığında kayıt sisteminde kalıcı olarak kullanılmış sayılması; tekrar satılamaz. Ayrıntılı bilgi

Scope 1 (Kapsam 1): Kuruluşun sahip olduğu veya kontrol ettiği kaynaklardan doğrudan emisyonlar: yakma, proses, araç filosu, kaçak gazlar. Ayrıntılı bilgi
Scope 2 (Kapsam 2): Satın alınan elektrik, ısı, buhar ve soğutmanın üretiminden kaynaklanan dolaylı emisyonlar. Ayrıntılı bilgi
Scope 3 (Kapsam 3): Değer zincirindeki diğer tüm dolaylı emisyonlar; GHG Protocol'de 15 kategoride sınıflandırılır. Ayrıntılı bilgi
Sera gazı: Atmosferde ısıyı tutan gazlar. Envanterlerde genellikle CO2, CH4, N2O, HFC'ler, PFC'ler, SF6 ve NF3 dikkate alınır. Ayrıntılı bilgi
Sera gazı envanteri: Bir kuruluşun belirli bir dönemdeki emisyon kaynaklarının ve miktarlarının sistematik kaydı. Ayrıntılı bilgi

Varsayılan değer (CBAM): Gerçek emisyon verisi bulunmadığında, düzenlemenin izin verdiği koşullarda kullanılan ve Komisyon tarafından yayımlanan değerler. Kullanım koşulları güncel mevzuattan kontrol edilmelidir. Ayrıntılı bilgi
Vintage: Karbon kredisini oluşturan azaltımın gerçekleştiği yıl. Ayrıntılı bilgi

Yeşil iddia (greenwashing): Kanıtla desteklenmeyen veya yanıltıcı çevre beyanı. AB'de yeşil iddialar düzenlemeleriyle sıkılaşan bir alan. Ayrıntılı bilgi