Faaliyet verisi nedir, neden belirleyicidir?
Karbon ayak izi hesabının iki girdisi vardır: faaliyet verisi (ne kadar yakıt yakıldı, ne kadar elektrik çekildi, ne kadar malzeme satın alındı) ve emisyon faktörü (bu faaliyetin birim başına ne kadar sera gazı ürettiği). Faktör seçimi önemlidir, ancak pratikte sonuçların güvenilirliğini çoğu zaman faaliyet verisinin kalitesi belirler. Yanlış birimle girilmiş tek bir doğal gaz kalemi, en doğru faktörle bile yanlış sonuç verir.
Bu rehber, hesaplamaya başlamadan önce hangi belgeleri, hangi birimle ve hangi departmandan toplamanız gerektiğini anlatır. Hesaplama yönteminin kendisi için karbon ayak izi nasıl hesaplanır rehberine bakabilirsiniz.
Kim için, ne zaman gerekir?
Veri toplama listesi; ilk kez kurumsal karbon ayak izi hesaplatacak sanayi şirketleri, AB'li müşterisinden SKDM (Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması, İngilizce kısaltmasıyla CBAM) kapsamında emisyon verisi talebi alan üreticiler ve sürdürülebilirlik raporu hazırlayan firmalar için ilk adımdır. Raporlama yılı kapandıktan sonra belgeleri toplamak mümkündür; ancak yıl içinde aylık düzenli toplama, eksikleri erken fark etmeyi sağlar.
Başlamadan önce iki karar netleşmiş olmalıdır: hangi tesislerin ve faaliyetlerin dahil edileceği (bkz. organizasyonel sınır belirleme) ve hangi dönemin raporlanacağı. Sınır belli değilse toplanan verinin bir kısmı boşa gider ya da bir kısmı eksik kalır.
Karbon ayak izi veri toplama listesi
Aşağıdaki tablo, tipik bir sanayi işletmesinde istenen verileri kaynak, belge, birim ve sorumlu departman bazında özetler. Departman adları işletmeden işletmeye değişir; önemli olan her satır için tek bir sorumlu kişinin belli olmasıdır.
| Emisyon kaynağı | Belge / veri kaynağı | Birim | Sorumlu departman | Scope |
|---|---|---|---|---|
| Doğal gaz (kazan, fırın, ısıtma) | Dağıtım şirketi faturaları, tesis sayaç okumaları | m³ (Sm³) veya kWh | Muhasebe, enerji yönetimi | Scope 1 |
| Jeneratör ve iş makinesi yakıtı | Motorin alım faturaları, tank stok kayıtları | L | Satın alma, bakım | Scope 1 |
| Forklift ve ısıtıcı LPG'si | Tüp/dökme LPG alım faturaları | kg veya L | Satın alma | Scope 1 |
| Şirket araçları | Taşıt tanıma / akaryakıt kartı dökümleri, filo kiralama raporları | L (yakıt türüne göre), yedek olarak km | İdari işler, filo yönetimi | Scope 1 |
| Soğutucu gaz kaçakları | Klima, chiller ve soğuk oda bakım-dolum servis formları | kg (gaz türüyle birlikte) | Teknik servis, bakım | Scope 1 |
| Proses emisyonları (varsa) | Hammadde tüketim kayıtları, laboratuvar analizleri | ton, karbon içeriği % | Üretim, kalite | Scope 1 |
| Satın alınan elektrik | Elektrik faturaları, OSB veya tedarikçi tüketim raporları, sayaç verisi | kWh | Muhasebe, enerji yönetimi | Scope 2 |
| Yenilenebilir elektrik belgeleri | YEK-G belgeleri, tedarik sözleşmeleri | MWh | Enerji yönetimi, hukuk | Scope 2 (market-based) |
| Satın alınan buhar / ısı (varsa) | Tedarikçi faturası | GJ, ton buhar veya kWh | Muhasebe | Scope 2 |
| Satın alınan hammadde ve malzeme | ERP satın alma dökümü (malzeme kodu, miktar, tedarikçi) | ton, adet, TL | Satın alma | Scope 3 |
| Gelen ve giden lojistik | Nakliye faturaları, irsaliyeler, taşıyıcı raporları | ton-km, km, sefer | Lojistik, sevkiyat | Scope 3 |
| İş seyahatleri | Seyahat acentesi raporları, uçak bileti dökümleri | uçuş segmenti, km, gece | İnsan kaynakları, idari işler | Scope 3 |
| Atıklar | Atık beyan kayıtları, lisanslı firma teslim belgeleri | ton, bertaraf yöntemi | Çevre, İSG | Scope 3 |
| Üretim miktarları | Üretim raporları, ERP | ton, adet, m² | Üretim planlama | Yoğunluk göstergesi |
Scope 1 (Kapsam 1) doğrudan emisyonları, Scope 2 (Kapsam 2) satın alınan enerjiyi, Scope 3 (Kapsam 3) değer zincirindeki diğer dolaylı emisyonları ifade eder. Ayrıntılar için Scope 1, Scope 2 ve Scope 3'ün 15 kategorisi rehberlerine bakabilirsiniz.
Belge bazında dikkat edilmesi gerekenler
Elektrik faturası ile karbon hesabı
Elektrik faturasında kullanılacak değer, aktif enerji tüketimidir (kWh). Reaktif enerji, kapasite bedeli veya TL tutarı hesaba girmez. Birden fazla sayaç varsa her sayaç ayrı listelenmeli; ortak kullanımlı binalarda (ör. kiracı olunan ofis) payın nasıl belirlendiği yazılmalıdır. Fatura dönemi ayın 15'inden ayın 15'ine gidiyorsa, yıl başı ve yıl sonu faturaları gün bazında bölüştürülür.
Örnek: kurgusal bir işletmenin yıllık aktif tüketimi 1.200.000 kWh olsun. Anlatım amaçlı varsayımsal 0,45 kg CO2e/kWh faktörüyle sonuç 1.200.000 × 0,45 = 540.000 kg, yani 540 t CO2e olur. Bu faktör yalnızca anlatım amaçlı varsayımsal bir değerdir; gerçek hesapta Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı'nın yayımladığı güncel ulusal şebeke emisyon faktörü veya tedarikçi beyanı kullanılır. Hızlı bir ön hesap için elektrik emisyonu hesaplayıcısını deneyebilirsiniz.
Doğal gaz ve sıvı yakıtlar
Doğal gaz faturalarında hem hacim (Sm³) hem enerji (kWh) değeri bulunabilir. Hangisini kullanacağınız, seçtiğiniz faktörün birimine bağlıdır; ikisini karıştırmak en sık hatalardan biridir. Faturada üst ısıl değer yazıyorsa, IPCC faktörleri alt ısıl değer (NCV) esaslı olduğundan dönüşüm gerekir. Motorin ve LPG'de alım faturası ile gerçek tüketim farklı olabilir; yıl sonu tank stok farkı biliniyorsa tüketim "alım + dönem başı stok − dönem sonu stok" olarak düzeltilir.
Soğutucu gaz bakım kayıtları
Klima ve soğutma sistemlerinden kaçan gazlar genellikle küçük miktarlardır, ancak küresel ısınma potansiyelleri (GWP) yüksektir. AR5 değerleriyle 10 kg R-410A ek dolumu yaklaşık 10 × 1.924 = 19.240 kg, yani yaklaşık 19,2 t CO2e'ye karşılık gelir. Bu yüzden servis formlarında gaz türü ve dolum miktarı (kg) mutlaka yazılmalıdır. Kayıt yoksa ekipman envanteri (cihaz, gaz türü, şarj miktarı) çıkarılıp tahmin yöntemi kullanılır ve bu durum raporda belirtilir.
Satın alma ve lojistik
Scope 3 için ERP'den alınan satın alma dökümü genellikle en büyük veri setidir. Malzeme kodu, açıklama, miktar, birim, tedarikçi ve ülke alanlarını içeren bir döküm istenmelidir; yalnızca TL tutarı içeren muhasebe dökümü harcama bazlı tahmine mahkûm eder. Tedarikçilerden birincil veri toplamak için tedarikçiden Scope 3 verisi toplama rehberine bakın. Lojistikte taşınan ağırlık, mesafe ve taşıma türü birlikte gereklidir.
Veri kalitesi seviyeleri
Her verinin aynı güvenilirlikte olmadığını kabul etmek ve bunu raporda göstermek şeffaflığın gereğidir. Pratikte veriler dört seviyede sınıflandırılabilir:
| Seviye | Tanım | Örnek |
|---|---|---|
| 1 – Ölçülmüş | Sayaç, kantar veya fatura ile doğrudan ölçülen miktar | Elektrik faturasındaki kWh, doğal gaz sayaç okuması |
| 2 – Kayıttan hesaplanmış | Birincil kayıtlardan türetilmiş miktar | Alım ve stok farkından motorin tüketimi |
| 3 – Tahmin (fiziksel temelli) | Fiziksel parametrelere dayanan mühendislik tahmini | Ekipman şarj miktarı ve kaçak oranından soğutucu gaz |
| 4 – Tahmin (vekil/harcama) | Benzer tesis, ortalama veya parasal tutardan tahmin | TL tutarından satın alınan malzeme emisyonu |
Amaç, emisyon payı büyük kalemleri zamanla üst seviyelere taşımaktır. Eksik verinin nasıl tamamlanacağı ve belirsizliğin nasıl ifade edileceği ayrı bir konudur; bkz. eksik veri ve belirsizlik yönetimi.
Veri toplama sürecini kurmak
- Kaynak envanteri çıkarın. Tesis bazında yakıt yakan, elektrik çeken ve soğutucu gaz içeren tüm ekipmanları listeleyin.
- Sorumlu atayın. Tablodaki her satır için veri sahibini ve yedeğini belirleyin.
- Şablon hazırlayın. Dönem, miktar, birim, belge numarası ve açıklama sütunları olan tek bir veri şablonu kullanın.
- Belgeyi veriye bağlayın. Her satırın hangi faturadan veya rapordan geldiği izlenebilir olsun; bu, ileride olası bir doğrulamayı kolaylaştırır.
- Makullük kontrolü yapın. Aylık eğrileri karşılaştırın, ani sıçramaları sorgulayın, üretim miktarıyla ilişkiyi kontrol edin.
İzlenebilirlik tarafı için sera gazı raporunda güvenilirlik ve izlenebilirlik yazısı ayrıntılı bir çerçeve sunar.
Sık yapılan veri hataları
- Doğal gazda m³ ile kWh değerlerini karıştırmak veya aynı tüketimi iki faturadan iki kez girmek.
- Elektrikte TL tutarını ya da reaktif enerjiyi tüketim gibi kullanmak.
- Araç yakıtını hem akaryakıt kartından hem masraf fişlerinden girerek çift saymak.
- Soğutucu gaz kayıtlarında gaz türünü yazmamak.
- Kiralık veya taşeron ekipmanın sınır içinde olup olmadığına karar vermeden veri toplamak.
- Üretim miktarını farklı birimlerle (ton, adet) karışık raporlamak; bu yoğunluk göstergelerini anlamsızlaştırır.
Hesaplama aşamasındaki diğer tipik hatalar için karbon ayak izi hesaplama hataları yazısına göz atın.
Sonraki adım
Veri listesi hazırsa, birkaç kalemle karbon ayak izi hesaplayıcısında ön tahmin yapabilirsiniz. Çok tesisli yapılar, proses emisyonları veya Scope 3 gibi kapsamlı bir çalışma gerekiyorsa kurumsal karbon ayak izi hizmeti kapsamında veri toplama şablonu ve kontrol süreci birlikte kurulabilir.
