Scope 3 (Kapsam 3) nedir?
Scope 3 (Kapsam 3), kuruluşun kendi tesislerinde oluşmayan ama faaliyetlerinin sonucu olarak değer zincirinde ortaya çıkan dolaylı sera gazı emisyonlarıdır. Satın aldığınız çeliğin üretiminden, ürününüzü müşteriye taşıyan kamyonun yakıtına, çalışanlarınızın işe gidiş gelişinden ürününüzün ömrü sonunda düzenli depolamada bozunmasına kadar geniş bir alanı kapsar. Scope 1 ve Scope 2 dışında kalan bütün dolaylı emisyonlar bu kapsamdadır.
GHG Protocol Kurumsal Değer Zinciri (Scope 3) Standardı, bu emisyonları 15 kategoriye ayırır ve iki gruba böler: kuruluşa satın alınan mal ve hizmetlerle ilgili yukarı akış (upstream) kategoriler ve satılan ürünlerle ilgili aşağı akış (downstream) kategoriler. ISO 14064-1:2018 de benzer içeriği "dolaylı emisyon" kategorileri altında ele alır; terimler farklı olsa da iki çerçeve birbirine eşlenebilir.
Neden önemli, kimler için gerekir?
Pek çok sanayi şirketinde Scope 3, toplam karbon ayak izinin en büyük bölümünü oluşturur; özellikle hammadde yoğun üretimde satın alınan malzemenin emisyonu, fabrikanın kendi yakıt ve elektrik tüketimini kolayca aşabilir. Bu nedenle:
- Bilim temelli hedef belirleyen veya iddialı azaltım taahhütleri veren kurumsal müşteriler, tedarikçilerinden ürün ve şirket düzeyinde veri talep eder,
- AB'deki alıcılar, kendi Scope 3 envanterleri için Türk tedarikçilerinden Scope 1–2 verisi veya ürün karbon ayak izi ister,
- Sürdürülebilirlik raporlaması yapan şirketler, değer zinciri emisyonlarını açıklamak durumunda kalabilir. CSRD/ESRS kapsamı ve takvimi 2026 sadeleştirmeleriyle değiştiği için güncel resmî metinden doğrulanmalıdır.
Scope 3'ün 15 kategorisi
Aşağıdaki tabloda her kategori, otomotiv yan sanayine metal parça üreten kurgusal bir Türk üretici için örneklendirilmiştir.
| No | Kategori | Yön | Kurgusal üretici için örnek |
|---|---|---|---|
| 1 | Satın alınan mal ve hizmetler | Upstream | Çelik sac, alüminyum profil, boya, ambalaj, bakım ve danışmanlık hizmetleri |
| 2 | Sermaye malları | Upstream | Yeni pres hattı, CNC tezgâhı, forklift, bina inşaatı |
| 3 | Yakıt ve enerjiyle ilgili faaliyetler (Scope 1–2'ye dahil olmayan) | Upstream | Doğal gaz ve motorinin çıkarım-taşıma emisyonları, elektrik iletim-dağıtım kayıpları |
| 4 | Yukarı akış nakliye ve dağıtım | Upstream | Hammadde tedarikçisinden fabrikaya taşıma, ücretini firmanın ödediği sevkiyatlar, dış depo hizmeti |
| 5 | Operasyonlarda oluşan atıklar | Upstream | Metal talaşın geri dönüşüme gönderilmesi, boya çamurunun bertarafı, atık su arıtma |
| 6 | İş seyahatleri | Upstream | Müşteri ziyaretleri için uçuşlar, otel konaklamaları, kiralık araçlar |
| 7 | Çalışanların işe gidiş gelişi | Upstream | Personel servisleri (firmaya ait değilse), çalışanların özel araçları, uzaktan çalışma |
| 8 | Yukarı akış kiralanan varlıklar | Upstream | Kiralanan ve Scope 1–2'ye dahil edilmeyen dış depo veya ofis |
| 9 | Aşağı akış nakliye ve dağıtım | Downstream | Ücretini müşterinin ödediği sevkiyatlar, distribütör deposu |
| 10 | Satılan ürünlerin işlenmesi | Downstream | Müşteri fabrikasında parçanın kaynak, boya veya montaj işlemleri |
| 11 | Satılan ürünlerin kullanımı | Downstream | Yakıt veya enerji tüketen nihai ürünlerde kullanım aşaması; pasif metal parçada genellikle düşük ya da ilgisiz |
| 12 | Satılan ürünlerin ömür sonu işlemleri | Downstream | Parçanın ve ambalajının geri dönüşümü, düzenli depolanması |
| 13 | Aşağı akış kiralanan varlıklar | Downstream | Firmanın sahip olup başkasına kiraya verdiği depo veya makine |
| 14 | Franchise'lar | Downstream | Franchise veren şirketler için; bu üreticide genellikle ilgisiz |
| 15 | Yatırımlar | Downstream | İştirakler ve finansal yatırımlar; finans kuruluşları için özellikle önemlidir |
Kategori 4 ve 9 arasındaki ayrım, taşımanın ücretini kimin ödediğine ve teslim koşuluna göre yapılır. Incoterms koşulları ve satın alma sözleşmeleri bu kararın temel belgeleridir.
Önemlilik (ilgililik) taraması
Scope 3 Standardı, 15 kategorinin tamamının taranmasını, önemli olanların hesaplanmasını ve dışarıda bırakılanların gerekçelendirilmesini ister. Bir kategorinin önemli olup olmadığına karar verirken standart şu ölçütleri önerir:
- Büyüklük: Toplam beklenen Scope 3 emisyonuna katkısı yüksek mi?
- Etki: Şirketin bu emisyonu azaltma imkânı var mı?
- Risk: Düzenleyici, tedarik veya itibar riski doğuruyor mu?
- Paydaşlar: Müşteriler, yatırımcılar veya finans kuruluşları bu kategoriyi önemsiyor mu?
- Dış kaynak kullanımı: Daha önce şirket içinde yapılan bir faaliyet dışarıya mı devredildi?
- Sektör rehberliği: Sektöre özgü rehberler bu kategoriyi önemli kabul ediyor mu?
- Kaba tahmin yapın. Her kategori için mevcut harcama veya miktar verisiyle, düşük çözünürlüklü faktörlerle ilk büyüklük tahminini çıkarın.
- Sıralayın. Kategorileri tahmini büyüklüğe ve yukarıdaki ölçütlere göre sıralayın.
- Kapsamı belirleyin. Hesaplanacak kategorileri ve dışarıda bırakılanların gerekçesini yazılı hâle getirin.
- Veri planı yapın. Önemli kategoriler için hangi verinin kimden, hangi sıklıkla toplanacağını tanımlayın.
Veri yaklaşımları: harcama, ortalama, tedarikçiye özgü
| Yaklaşım | Faaliyet verisi | Faktör | Güçlü yanı | Sınırlılığı |
|---|---|---|---|---|
| Harcama bazlı | Satın alma tutarı (TL, EUR) | Sektör bazlı, parasal birim başına faktör (çevresel girdi-çıktı modelleri) | Hızlı, muhasebe verisiyle yapılır; tarama için uygun | Belirsizliği yüksek; fiyat ve kur değişimi sonucu etkiler |
| Ortalama veri (fiziksel) | Ton, adet, ton-km | Ortalama malzeme veya taşıma faktörleri (yaşam döngüsü veritabanları) | Fiziksel miktarı yansıtır, malzeme değişimini gösterir | Tedarikçinin gerçek performansını yansıtmaz |
| Tedarikçiye özgü | Tedarikçiden gelen ürün veya tahsisli şirket verisi | Tedarikçinin hesapladığı ürün karbon ayak izi | En temsil edici; tedarikçi iyileşmesini yansıtır | Toplaması zaman alır; tedarikçinin yöntemi kontrol edilmeli |
| Hibrit | Tedarikçi verisi + ortalama verilerle tamamlama | Karma | Uygulamada en yaygın ve dengeli yol | Yöntem farklılıklarının dikkatle belgelenmesini gerektirir |
Taşıma kategorilerinde faktörler, DEFRA/DESNZ dönüşüm faktörleri, GLEC Çerçevesi veya taşıyıcı beyanı gibi sürümlü bir kaynaktan, yıl ve birimi belirtilerek alınmalıdır. Tedarikçilerden veri toplamanın pratik yolları için tedarikçiden Scope 3 verisi toplama, veri boşlukları için eksik veri ve belirsizlik yönetimi yazılarına bakabilirsiniz.
Kurgusal üretici için örnek tarama sonucu
Yukarıdaki kurgusal metal parça üreticisinin tarama çıktısı tipik olarak şöyle özetlenebilir (değerlendirme niteliktedir, rakam içermez):
- Öncelikli: Kategori 1 (çelik ve alüminyum alımları), Kategori 4 (hammadde nakliyesi), Kategori 3 (enerjiyle ilgili yukarı akış), Kategori 10 (müşteride işlenme, müşteri talep ediyorsa).
- Hesaplanacak ama düşük öncelikli: Kategori 2, 5, 6, 7, 9, 12.
- Gerekçeyle dışarıda: Kategori 11 (pasif parça, doğrudan enerji tüketmez), Kategori 13 (kiraya verilen varlık yok), Kategori 14 (franchise yok), Kategori 15 (önemli yatırım yok). Kategori 8, kiralık dış depo operasyonel kontrol yaklaşımıyla zaten Scope 1–2'ye dahil edildiği için boştur.
Sık yapılan hatalar
- Çift sayım: Kiralık deponun elektriğini hem Scope 2'ye hem Kategori 8'e yazmak; nakliyeyi hem Kategori 1 fiyatına gömülü hem Kategori 4'te saymak.
- Kategori 3'ü unutmak: Yakıt ve elektriğin yukarı akış emisyonları çoğu zaman atlanır.
- Gerekçesiz dışlama: "Veri yoktu" tek başına yeterli gerekçe değildir; tahmin yöntemi denenmelidir.
- Yıldan yıla yöntem değiştirip açıklamamak: Harcama bazlıdan tedarikçi verisine geçiş, emisyonda gerçek olmayan bir düşüş gibi görünebilir; baz yıl yeniden hesaplama kuralları uygulanmalıdır.
- Organizasyonel sınırla tutarsızlık: Scope 3 sınırı, Scope 1–2 için seçilen organizasyonel sınırla uyumlu olmalıdır.
Sonraki adım
Scope 3 çalışması, tek seferlik bir hesap olmaktan çok, her yıl iyileşen bir veri sistemidir. İlk yıl tarama ve harcama bazlı tahminle başlayıp, önemli tedarikçilerle veri paylaşımı kurarak doğruluğu adım adım artırmak gerçekçi bir yoldur. Scope 3 hesaplama hizmetimiz önemlilik taraması, kategori bazlı hesap ve veri iyileştirme planını kapsar; tedarikçi verisi toplamada ise tedarik zinciri karbon izi çalışması destek sağlar.
