Scope 1 (Kapsam 1) nedir?
Scope 1 (Kapsam 1) emisyonları, bir kuruluşun sahip olduğu veya kontrol ettiği kaynaklardan doğrudan atmosfere salınan sera gazı emisyonlarıdır. Fabrikanızdaki kazanın bacasından çıkan gaz, sevkiyat kamyonunun egzozu, üretim sırasında kimyasal reaksiyonla açığa çıkan CO2 veya klima sisteminden sızan soğutucu gaz bu gruba girer. Ortak nokta, emisyonun sizin işlettiğiniz bir ekipmanda ve sizin kararlarınızla oluşmasıdır.
GHG Protocol Kurumsal Standardı, kurumsal karbon ayak izini üç kapsama ayırır. Scope 1 doğrudan emisyonları, Scope 2 satın alınan enerjiden kaynaklanan dolaylı emisyonları, Scope 3 ise değer zincirindeki diğer dolaylı emisyonları kapsar. ISO 14064-1:2018 aynı ayrımı "doğrudan sera gazı emisyonları ve uzaklaştırmaları" kategorisiyle yapar. Kapsamların genel mantığı için GHG Protocol nedir? yazısına bakabilirsiniz.
Scope 1'in hangi tesisleri ve araçları kapsadığı, önce belirlenen organizasyonel sınıra bağlıdır. Örneğin operasyonel kontrol yaklaşımında işlettiğiniz kiralık bir depo Scope 1'e girerken, pay oranı yaklaşımında yalnızca ortaklık payınız kadar emisyon raporlanır.
Kimler için ve ne zaman gerekir?
Yakıt yakan, araç filosu işleten veya soğutma sistemi bulunan hemen her sanayi kuruluşunun Scope 1 emisyonu vardır. Bu hesap özellikle şu durumlarda gündeme gelir:
- AB'deki müşterilerin veya kurumsal alıcıların tedarikçi anketlerinde doğrudan emisyon verisi istemesi,
- Kurumsal sera gazı envanteri, sürdürülebilirlik raporu veya ISO 14064-1 uyumlu çalışma hazırlanması,
- SKDM (CBAM, Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması) kapsamındaki ürünlerde tesis düzeyinde doğrudan emisyon verisinin üretilmesi,
- Enerji verimliliği ve yakıt dönüşümü yatırımlarının etkisinin ölçülmesi.
Enerji yoğun sektörlerde Scope 1 çoğunlukla toplam ayak izinin en büyük ve en kolay ölçülebilen kısmıdır; çünkü veriler faturalarda, sayaçlarda ve yakıt alım kayıtlarında hazır bulunur.
Scope 1'in dört kaynak grubu
1. Sabit yakma
Kazan, buhar jeneratörü, fırın, kurutucu, ısıl yağ kazanı, jeneratör ve ısıtıcı gibi yerinde sabit duran ekipmanlarda doğal gaz, motorin, fuel-oil, LPG, kömür veya biyokütle yakılmasıyla oluşan emisyonlardır. Faaliyet verisi doğal gaz faturası (m³ veya kWh), yakıt alım faturaları ve stok değişimidir.
2. Mobil yakma
Kuruluşun kontrolündeki binek araçlar, kamyonlar, servis araçları, forkliftler ve iş makinelerinde yakılan yakıttan kaynaklanır. Faaliyet verisi taşıt kartı kayıtları veya akaryakıt faturalarındaki litre miktarıdır. Kilometre üzerinden tahmin, yakıt verisi yoksa ikinci tercih olmalıdır.
3. Proses emisyonları
Yakma dışında, fiziksel veya kimyasal dönüşüm sırasında açığa çıkan emisyonlardır. Çimento ve kirecte karbonatların ayrışması, çelikte karbon elektrot ve karbonlu girdilerin kullanımı, alüminyum elektrolizinde anot tüketimi ve perflorokarbon emisyonları, gübre üretiminde amonyak ve nitrik asit prosesleri bu gruba örnektir. Proses emisyonları sektöre özgü yöntemler gerektirir; ayrıntılar için çimento ve demir-çelik sayfalarımıza bakabilirsiniz.
4. Kaçak (fugitive) emisyonlar
Kasıtsız sızıntılardır: klima, soğuk oda ve chiller sistemlerinden kaçan soğutucu gazlar (HFC'ler), yangın söndürme sistemlerindeki gazlar, elektrik şalt ekipmanlarındaki SF6, doğal gaz hatlarındaki metan kaçakları. Miktar küçük görünse de soğutucu gazların küresel ısınma potansiyeli (GWP) çok yüksek olduğu için etkileri belirgindir.
Hesaplama yöntemi
Scope 1 hesabının temel formülü bütün kaynaklar için aynıdır:
Emisyon (kg CO2e) = Faaliyet verisi × Emisyon faktörü × GWP
Yakıtlarda emisyon faktörü genellikle enerji birimi başına verilir (kg CO2/TJ). Bu yüzden önce hacim veya kütle, ısıl değer (NCV) yardımıyla enerjiye çevrilir. CH4 ve N2O ayrı faktörlerle hesaplanır ve AR5 GWP değerleriyle (CH4 = 28, N2O = 265) CO2e'ye dönüştürülür. Konunun ayrıntısı için emisyon faktörü nedir? ve CO2e nedir? yazılarına göz atın.
- Kaynak envanterini çıkarın. Her tesis için yakıt kullanan ekipmanları, araçları ve soğutma sistemlerini listeleyin.
- Faaliyet verisini toplayın. Fatura, sayaç, taşıt kartı ve servis kayıtlarını 12 aylık raporlama dönemi için derleyin.
- Faktörleri seçin. Tedarikçi değeri varsa onu, yoksa IPCC 2006 varsayılanlarını kullanın; kaynağı ve yılı not edin.
- Hesaplayın ve CO2e'ye çevirin. Gaz bazında hesap yapıp GWP ile toplayın.
- Belgeleyin. Her satırın veri kaynağını ve varsayımlarını kayıt altına alın; doğrulama hazırlığı bu kayıtlarla başlar.
Kurgusal fabrikada örnek Scope 1 hesabı
Aşağıdaki örnek, metal parça üreten kurgusal bir işletmenin bir yıllık verilerine dayanır. Rakamlar yalnızca yöntemi göstermek içindir. Kullanılan faktörler IPCC 2006 Kılavuzu (Cilt 2) varsayılanlarından ve sitemizdeki hesaplayıcılarla aynı yoğunluk/ısıl değer varsayımlarından türetilmiştir: doğal gaz ≈ 1,94 kg CO2/m³ (NCV 34,5 MJ/m³ varsayımıyla), motorin ≈ 2,68 kg CO2/L, benzin ≈ 2,29 kg CO2/L, LPG ≈ 1,61 kg CO2/L.
| Kaynak grubu | Kaynak | Faaliyet verisi | Faktör | Emisyon (t CO2e) |
|---|---|---|---|---|
| Sabit yakma | Kazan ve ısıl işlem fırınları (doğal gaz, CO2) | 250.000 m³ | 1,94 kg CO2/m³ | 485,00 |
| Sabit yakma | Aynı yakmanın CH4 ve N2O'su | 8,625 TJ | CH4 1 kg/TJ × 28; N2O 0,1 kg/TJ × 265 | 0,47 |
| Sabit yakma | Yedek dizel jeneratör | 2.000 L | 2,68 kg CO2/L | 5,36 |
| Mobil yakma | Kamyon ve servis araçları (motorin) | 16.000 L | 2,68 kg CO2/L | 42,88 |
| Mobil yakma | Binek araçlar (benzin) | 6.000 L | 2,29 kg CO2/L | 13,74 |
| Mobil yakma | Forkliftler (LPG) | 4.000 L | 1,61 kg CO2/L | 6,44 |
| Kaçak | Klima sistemlerine R-410A dolumu | 12 kg | GWP ≈ 1.924 | 23,09 |
| Kaçak | Soğuk odaya R-134a dolumu | 3 kg | GWP 1.300 | 3,90 |
| Toplam Scope 1 | ≈ 580,9 | |||
Doğal gaz satırının enerji karşılığı şöyle bulunur: 250.000 m³ × 34,5 MJ/m³ = 8.625.000 MJ = 8,625 TJ. CO2: 8,625 TJ × 56.100 kg/TJ ≈ 483,9 t; tabloda yuvarlanmış 1,94 kg/m³ faktörü kullanıldığı için 485,0 t çıkar. Bu tür yuvarlama farklarının raporda tutarlı biçimde ele alınması önemlidir. CH4 için 8,625 × 1 × 28 = 241,5 kg, N2O için 8,625 × 0,1 × 265 ≈ 228,6 kg CO2e hesaplanır.
Örnekte mobil yakmanın CH4 ve N2O'su sadelik için gösterilmemiştir; gerçek bir çalışmada IPCC 2006 Kılavuzu'nun mobil yakma bölümündeki faktörlerle eklenir. Örnek işletmede proses emisyonu bulunmamaktadır.
Tablodaki toplamın yaklaşık %84'ü doğal gazdan gelir. Bu, azaltım çalışmasında önceliğin kazan verimi, atık ısı geri kazanımı ve fırın yalıtımı olması gerektiğini gösterir. Ancak 15 kg soğutucu gaz dolumunun yaklaşık 27 t CO2e etmesi, küçük kalemlerin de göz ardı edilmemesi gerektiğini ortaya koyar.
Kendi verilerinizle hızlı bir ön tahmin için doğal gaz emisyonu hesaplayıcısını ve yakıt emisyonu hesaplayıcısını kullanabilirsiniz.
Sık yapılan hatalar
- Doğal gaz faturasındaki birimi karıştırmak. Faturalar çoğu zaman kWh veya Sm³ üzerinden düzenlenir. m³ için geçerli faktörü kWh değerine uygulamak sonucu ciddi biçimde saptırır.
- Jeneratör ve yangın pompası gibi küçük sabit kaynakları atlamak. Bu kaynakların yakıtı genellikle ayrı faturalarda veya stok kayıtlarında kalır.
- Soğutucu gazları hiç hesaba katmamak. Servis firmasından yıllık dolum kayıtlarını istemek çoğu zaman yeterlidir.
- Kiralık araç ve taşeron araçlarını tutarsız sınıflandırmak. Hangi aracın Scope 1, hangisinin Scope 3 olduğu, seçilen kontrol yaklaşımına göre belirlenmeli ve yıllar arasında değişmemelidir.
- Biyojenik CO2'yi toplama eklemek. Biyokütle kaynaklı CO2 ayrı raporlanır; yalnızca CH4 ve N2O Scope 1'e girer.
- Elektrik tüketimini Scope 1'e yazmak. Satın alınan elektrik Scope 2 kapsamındadır; yalnızca kendi ürettiğiniz elektrik için yaktığınız yakıt Scope 1'dir.
Daha fazla örnek için karbon ayak izi hesaplama hataları yazısını okuyabilirsiniz.
Sonraki adım
Scope 1 hesabı tamamlandığında sıradaki adım, satın alınan enerjinin etkisini gösteren Scope 2'yi ve değer zincirini kapsayan Scope 3'ü eklemektir. Birden fazla tesis, karmaşık yakıt kullanımı veya proses emisyonu bulunan işletmelerde, veri toplama şablonları ve izlenebilir bir hesap dosyasıyla yürütülen bir kurumsal karbon ayak izi çalışması sonradan yapılacak bağımsız doğrulamayı da kolaylaştırır. Karbonpazarı hesaplama ve danışmanlık desteği sunar; akredite doğrulama hizmeti vermez, ancak çalışmayı doğrulamaya hazır hâle getirmenize yardımcı olur.
