GHG Protocol nedir?
GHG Protocol (Greenhouse Gas Protocol, Türkçede Sera Gazı Protokolü), şirketlerin, şehirlerin ve ürünlerin sera gazı emisyonlarını ölçmek ve raporlamak için geliştirilmiş standartlar ve rehberler ailesidir. Dünya Kaynakları Enstitüsü (WRI) ile Dünya Sürdürülebilir Kalkınma İş Konseyi (WBCSD) öncülüğünde, şirketler, sivil toplum ve kamu kurumlarının katılımıyla hazırlanmıştır.
Kurumsal karbon ayak izi dünyasında kullanılan temel kavramların çoğu GHG Protocol'den gelir: Scope 1, Scope 2 ve Scope 3 ayrımı, organizasyonel sınır yaklaşımları, baz yıl ve yeniden hesaplama, konum bazlı ve piyasa bazlı Scope 2 hesabı gibi. Birçok sürdürülebilirlik raporlama çerçevesi ve müşteri anketi de sera gazı verilerini GHG Protocol'e atıfla ister.
GHG Protocol bir hesaplama ve raporlama standardıdır; sertifika vermez. "GHG Protocol sertifikası" diye bir belge yoktur. Bir envanterin doğruluğuna ilişkin bağımsız güvence, akredite bir doğrulama kuruluşunun yapacağı doğrulamayla sağlanır.
Kim kullanır, ne zaman gerekir?
Türk sanayi şirketleri GHG Protocol ile çoğunlukla üç yoldan karşılaşır: uluslararası müşterilerin tedarikçi anketlerinde Scope 1-2-3 verisi istemesi, yatırımcı ve finans kuruluşlarının iklim verisi talepleri ve şirketin kendi sürdürülebilirlik raporu. Bu taleplerin ortak dili Scope sınıflandırmasıdır. Kurumsal envanter hazırlamaya karar veren bir şirket, hangi standardı kullanacağını ilk adımlarda belirlemelidir; uygulama sırası için kurumsal sera gazı envanteri adım adım yazısına bakabilirsiniz.
SKDM (Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması, CBAM) ise kendi hesaplama kurallarına sahip bir AB düzenlemesidir. Ürün bazlı gömülü emisyon hesabında AB mevzuatındaki yöntem esas alınır; GHG Protocol'e göre hazırlanmış bir kurumsal envanter bu ihtiyacı tek başına karşılamaz, ancak gerekli verilerin önemli kısmını sağlar.
GHG Protocol standartlar ailesi
GHG Protocol tek bir belge değil, birbirini tamamlayan standartlar ve rehberlerden oluşur. Kurumsal hesaplama açısından en önemlileri şunlardır:
| Belge | Ne için kullanılır? | Temel içerik |
|---|---|---|
| Kurumsal Standart (Corporate Accounting and Reporting Standard) | Şirket düzeyinde envanter | Muhasebe ilkeleri, organizasyonel ve operasyonel sınırlar, Scope 1 ve 2'nin zorunlu raporlanması, baz yıl, raporlama gereklilikleri |
| Scope 2 Rehberi (Scope 2 Guidance) | Satın alınan elektrik, buhar, ısı ve soğutma | Konum bazlı ve piyasa bazlı iki yöntem, sözleşmeye dayalı araçların kalite kriterleri |
| Scope 3 Standardı (Corporate Value Chain Standard) | Değer zinciri emisyonları | 15 kategori, kategori sınırları, hesaplama yaklaşımları, raporlama gereklilikleri |
| Ürün Standardı (Product Life Cycle Standard) | Tek bir ürünün yaşam döngüsü emisyonu | Beşikten mezara veya beşikten kapıya ürün karbon ayak izi |
Bunların yanında belirli sektörler ve hesaplama türleri için rehberler ve hesaplama araçları da yayımlanmıştır. Kapsamlar hakkında ayrıntılı bilgi için Scope 1, Scope 2 ve Scope 3'ün 15 kategorisi yazılarına bakabilirsiniz.
Scope sınıflandırması kısaca
- Scope 1 (Kapsam 1): Şirketin sahip olduğu veya kontrol ettiği kaynaklardan doğrudan emisyonlar: kazan, fırın, araç, soğutucu gaz kaçağı, proses emisyonu.
- Scope 2 (Kapsam 2): Satın alınan ve tüketilen elektrik, buhar, ısı ve soğutmanın üretiminden kaynaklanan dolaylı emisyonlar.
- Scope 3 (Kapsam 3): Değer zincirindeki diğer tüm dolaylı emisyonlar: satın alınan malzemeler, lojistik, iş seyahati, satılan ürünlerin kullanımı ve ömür sonu gibi.
Beş muhasebe ilkesi
Kurumsal Standart, envanterin dayandığı beş ilkeyi tanımlar. Bu ilkeler, standardın açıkça düzenlemediği durumlarda karar vermek için de rehberdir.
| İlke | Anlamı | Uygulamadaki karşılığı |
|---|---|---|
| İlgililik (Relevance) | Envanter, şirketin emisyonlarını uygun biçimde yansıtmalı ve karar vericilerin ihtiyacına hizmet etmelidir | Sınırın şirketin gerçek iş yapısını yansıtması; kullanıcının ihtiyacına göre Scope 3 kapsamının seçilmesi |
| Eksiksizlik (Completeness) | Sınır içindeki tüm kaynaklar hesaba katılmalı, hariç tutmalar açıklanmalıdır | Soğutucu gaz, jeneratör, proses emisyonu gibi küçük kaynakların atlanmaması |
| Tutarlılık (Consistency) | Yöntemler yıllar arası karşılaştırmaya izin vermeli, değişiklikler belgelenmelidir | Aynı faktör ve GWP setinin kullanılması; değişiklikte baz yılın yeniden hesaplanması |
| Şeffaflık (Transparency) | Varsayımlar, yöntemler ve veri kaynakları açıkça belgelenmelidir | Faktör tablosu, hesap izleri ve kanıt klasörü |
| Doğruluk (Accuracy) | Sonuçlar sistematik olarak olduğundan fazla veya az gösterilmemeli, belirsizlik mümkün olduğunca azaltılmalıdır | Ölçülmüş veri tercih edilmesi, kalite kontrol, belirsizlik değerlendirmesi |
Bu ilkeler pratikte birbiriyle dengelenir. Örneğin tam doğruluk için her küçük kaynakta laboratuvar ölçümü yapmak mümkün değildir; eksiksizlik ise kaynağı tamamen atlamak yerine makul bir tahminle dahil etmeyi önerir. Raporun okunabilirliği ve güvenilirliği açısından şeffaflık ilkesi, bu dengenin nasıl kurulduğunu açıklamayı gerektirir. İzlenebilirlik uygulamaları için sera gazı raporunda güvenilirlik ve izlenebilirlik yazısına bakabilirsiniz.
GHG Protocol ile ISO 14064-1 ilişkisi
ISO 14064-1:2018, kuruluş düzeyinde sera gazı envanterinin tasarımı, geliştirilmesi ve raporlanması için gereklilikleri belirleyen uluslararası standarttır. GHG Protocol ile aynı temel mantığı paylaşır, ancak bazı farklar vardır:
| Konu | GHG Protocol | ISO 14064-1:2018 |
|---|---|---|
| Yapı | Gereklilikler ve kapsamlı uygulama rehberliği | Gereklilik odaklı uluslararası standart metni |
| Emisyon sınıflandırması | Scope 1, 2, 3 | Doğrudan emisyonlar ve dolaylı emisyonlar için kategoriler |
| Dolaylı (değer zinciri) emisyonlar | Kurumsal Standart'ta Scope 3 isteğe bağlı; ayrı Scope 3 Standardı | Önemli dolaylı emisyonların belirlenmesi ve önem değerlendirmesi beklenir |
| Doğrulama | Doğrulamayı teşvik eder, kendi programı yoktur | ISO 14064-3 ile doğrulama/geçerli kılma çerçevesi tanımlanır |
Uygulamada birçok şirket envanterini iki çerçeveye birden uygun hazırlar ve raporda Scope sınıflandırması ile ISO kategorileri arasındaki eşlemeyi gösterir. Ürün düzeyinde ise GHG Protocol Ürün Standardı'nın yanında ISO 14067:2018 kullanılır. ISO 14064 kapsamında envanter hazırlığı için ISO 14064 danışmanlığı sayfamıza bakabilirsiniz.
Standartlar güncelleniyor: sürüm kontrolü
GHG Protocol, Kurumsal Standart, Scope 2 Rehberi ve Scope 3 Standardı dahil olmak üzere standartlarının revizyonu için bir süreç yürütmektedir. Özellikle Scope 2'de piyasa bazlı yöntem ve sözleşmeye dayalı araçlara ilişkin kuralların değişmesi gündemdedir. Revizyonların içeriği ve yürürlük takvimi kesinleşene kadar mevcut sürümler geçerliliğini korur.
Envanterinizi hangi sürüme göre hazırladığınızı raporda belirtin. Güncel sürümleri, taslak metinleri ve geçiş takvimini doğrudan ghgprotocol.org üzerinden kontrol edin; ikincil kaynaklardaki özetlere dayanarak yöntem değiştirmeyin.
Örnek: kurgusal bir işletmede GHG Protocol uygulaması
Kurgusal bir plastik enjeksiyon firmasını düşünelim. Firma, operasyonel kontrol yaklaşımıyla iki üretim tesisini ve bir depoyu sınıra alır. Scope 1'de doğal gazlı ısıtma, jeneratör motorini, forklift LPG'si ve klima gazlarını; Scope 2'de satın alınan elektriği hem konum bazlı hem piyasa bazlı olarak hesaplar. Ana müşterisi Scope 3 talep ettiği için, Scope 3 Standardı'na göre önem değerlendirmesi yaparak satın alınan polimerleri (Kategori 1) ve giden lojistiği (Kategori 9) dahil eder; diğer kategorileri gerekçesiyle hariç tutar. Raporunda kullandığı standart sürümlerini, GWP setini ve faktör kaynaklarını listeler.
Bu örnekte GHG Protocol'ün sağladığı şey bir sonuç değil, ortak bir dildir: müşteri, firmanın raporundaki "Scope 2 market-based" ifadesinin neyi kapsadığını bilir.
Sık yapılan hatalar
- "GHG Protocol'e uygundur" deyip hangi standart ve sürümün kullanıldığını belirtmemek.
- Scope 2'yi yalnızca tek yöntemle raporlamak; location-based ve market-based farkına dikkat edilmelidir.
- Scope 3'ü "dahil" deyip kategorileri ve sınırları göstermemek.
- GHG Protocol'ü bir sertifika veya doğrulama programı sanmak.
- Kurumsal envanteri, SKDM (CBAM) kapsamındaki ürün bazlı gömülü emisyon hesabının yerine kullanmak.
Sonraki adım
GHG Protocol'e ve ISO 14064-1'e uygun bir kurumsal envanter hazırlamak istiyorsanız kurumsal karbon ayak izi hizmeti kapsamında metodoloji kurulumu, hesaplama ve doğrulamaya hazırlık desteği alabilirsiniz. Değer zinciri emisyonları için Scope 3 hesaplama sayfamıza göz atın.
