Scope 2'de neden iki yöntem var?
Elektrik şebekesi fiziksel olarak tek bir havuzdur: fabrikanıza gelen elektronun hangi santralde üretildiğini ayırt etmek mümkün değildir. Buna karşın elektrik piyasasında, belirli bir üretimin "yenilenebilir" niteliği sertifikalar ve sözleşmelerle alınıp satılabilir. GHG Protocol Scope 2 Rehberi (2015), bu iki gerçeği birlikte göstermek için çift raporlama yaklaşımını getirmiştir.
Bu yazı, Scope 2 (Kapsam 2) emisyonları konusunun en çok soru üreten başlığına odaklanır: iki yöntemin farkı, sözleşmesel araçların hangi koşullarda kullanılabileceği ve sonuçların nasıl karşılaştırılacağı.
Location-based (konuma dayalı) yöntem
Location-based yöntemde, tüketimin gerçekleştiği coğrafi şebekenin ortalama emisyon faktörü kullanılır. Türkiye'deki bir tesis için bu, ulusal elektrik şebekesinin ilgili yıla ait emisyon faktörüdür. Güncel değer için Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı'nın yayımladığı faktör kontrol edilmeli; kaynak ve yıl raporda belirtilmelidir.
- Hangi tedarikçiyle çalıştığınız veya hangi belgeyi aldığınız sonucu değiştirmez.
- Sonucu düşürmenin yolu, tüketimi azaltmak veya şebeke karışımının kendiliğinden değişmesidir.
- Farklı ülkelerdeki tesislerin karşılaştırılmasında ve fiziksel verimlilik takibinde kullanışlıdır.
Market-based (piyasaya dayalı) yöntem
Market-based yöntemde, kuruluşun enerji satın alma kararları yansıtılır. Rehber, faktör seçiminde şu hiyerarşiyi önerir:
- Enerji nitelik sertifikaları (ör. menşe garantileri, yenilenebilir enerji sertifikaları) ve aynı nitelikleri aktaran doğrudan sözleşmeler (ör. ikili enerji alım anlaşmaları, PPA),
- Tedarikçiye özgü emisyon faktörleri (tedarikçinin sattığı elektriğin karışımına dayalı beyan),
- Kalıntı karışım (residual mix) faktörü,
- Bunlar yoksa şebeke ortalaması; bu durumda tercihin raporda açıklanması gerekir.
Sözleşmesel araçların kalite kriterleri
Bir aracın market-based hesapta kullanılabilmesi için Scope 2 Rehberi'ndeki kalite kriterlerini karşılaması gerekir. Özetle:
| Kriter | Pratik anlamı |
|---|---|
| Emisyon niteliğini aktarma | Araç, üretilen birim elektriğin emisyon oranı bilgisini taşımalı. |
| Tekil talep | Aynı nitelik yalnızca bir kez, yalnızca bir tüketici tarafından talep edilmeli. |
| İzleme ve iptal | Araç bir kayıt sisteminde izlenmeli ve kuruluş adına iptal (kullanılmış olarak düşülme) edilmeli. |
| Zamansal uyum | Belge, tüketimin gerçekleştiği döneme olabildiğince yakın üretim için düzenlenip kullanılmalı. |
| Aynı pazar | Araç, tüketimin bulunduğu elektrik pazarından gelmeli. |
| Tedarikçi faktörleri | Tedarikçi beyanları sertifikalarla tutarlı ve çift sayımsız hesaplanmalı. |
| Kalıntı karışım | Talep edilen nitelikler çıkarılmış bir kalıntı karışım faktörü mümkünse kullanılmalı. |
Türkiye'de YEK-G belgeleri
Türkiye'de yenilenebilir kaynaklardan üretilen elektrik için EPİAŞ tarafından işletilen YEK-G (Yenilenebilir Enerji Kaynak Garanti Belgesi) sistemi bulunmaktadır. YEK-G, market-based hesapta değerlendirilebilecek bir enerji nitelik aracıdır; ancak her durumda kendiliğinden geçerli kabul edilmemelidir. Belgenin sizin adınıza iptal edildiği, tüketim dönemiyle uyumlu olduğu, aynı elektriğin başka bir sertifika sistemiyle çift sayılmadığı ve raporunuzu kullanacak müşteri ya da programın (ör. hedef belirleme girişimleri, kurumsal alıcının tedarikçi kuralları) ek koşullarını karşıladığı ayrıca kontrol edilmelidir.
Yenilenebilir enerji belgesi almak, şirketin "karbon nötr" veya "sıfır emisyonlu" olduğu anlamına gelmez. Bu belgeler yalnızca market-based Scope 2 sonucunu etkiler; Scope 1, Scope 3 ve location-based Scope 2 aynen devam eder. Bu farkı göz ardı eden iddialar, AB'nin yeşil iddialara ilişkin düzenlemeleri bağlamında yanıltıcı çevre beyanı riski taşır.
Kalıntı karışım (residual mix) kavramı
Bir şebekede yenilenebilir niteliklerin bir kısmı sertifikalarla belirli tüketicilere aktarıldığında, geri kalan tüketicilere kalan elektriğin karışımı ortalamadan daha "karbon yoğun" hâle gelir. Kalıntı karışım faktörü, talep edilmiş nitelikler çıkarıldıktan sonra kalan bu karışımı temsil eder. Market-based hesapta sertifikayla kapsanmayan tüketime şebeke ortalaması yerine kalıntı karışım uygulanmasının amacı, aynı yeşil niteliğin hem sertifika sahibinde hem de diğer tüketicilerde sayılmasını önlemektir. Raporlama yılınız için Türkiye'ye ait güvenilir bir kalıntı karışım faktörü bulunup bulunmadığı kontrol edilmeli; bulunamıyorsa kullanılan yaklaşım açıkça belirtilmelidir.
İki yöntemin karşılaştırması
| Ölçüt | Location-based | Market-based |
|---|---|---|
| Temel soru | Tükettiğim şebekede ortalama ne kadar emisyon oluşuyor? | Satın alma kararlarım sonucunda tüketimime hangi emisyon atanıyor? |
| Faktör kaynağı | Ulusal veya bölgesel şebeke ortalaması | Sertifika, PPA, tedarikçi beyanı, kalıntı karışım |
| Yenilenebilir belgelerin etkisi | Yok | Kriterleri karşılarsa var |
| Azaltım kaldıracı | Verimlilik, öz üretim | Verimlilik, öz üretim, tedarik sözleşmeleri |
| Belgeleme ihtiyacı | Faktör kaynağı ve yılı | Belge seri numaraları, iptal kayıtları, sözleşmeler, faktör kaynakları |
Örnek karşılaştırma (varsayımsal değerlerle)
Yıllık 2.000.000 kWh şebeke elektriği tüketen kurgusal bir tekstil işletmesini üç senaryoda inceleyelim. Şebeke faktörü olarak 0,45 kg CO2e/kWh alınmıştır; bu yalnızca anlatım amaçlı varsayımsal bir değerdir, gerçek hesapta Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı'nın yayımladığı güncel ulusal şebeke emisyon faktörü veya tedarikçi beyanı kullanılır. Kalıntı karışım için de yalnızca örnek amacıyla 0,50 kg CO2e/kWh varsayılmıştır.
| Senaryo | Açıklama | Location-based | Market-based |
|---|---|---|---|
| A | Hiçbir sözleşmesel araç yok; kalıntı karışım uygulanıyor | 2.000.000 × 0,45 = 900,0 | 2.000.000 × 0,50 = 1.000,0 |
| B | 800.000 kWh için kriterleri karşılayan, işletme adına iptal edilmiş YEK-G | 900,0 | 1.200.000 × 0,50 = 600,0 |
| C | B'ye ek olarak verimlilik yatırımıyla tüketim 1.800.000 kWh'ye iniyor (800.000 kWh belge korunuyor) | 1.800.000 × 0,45 = 810,0 | 1.000.000 × 0,50 = 500,0 |
Tablodan üç ders çıkar. Birincisi, hiç araç kullanılmadığında market-based sonuç location-based'den yüksek olabilir; çünkü başkalarının talep ettiği yeşil nitelikler kalıntı karışımdan çıkarılmıştır. İkincisi, belgeler location-based sonucu değiştirmez. Üçüncüsü, yalnızca verimlilik yatırımı iki sonucu birden düşürür. Bu nedenle sağlam bir karbon azaltım stratejisi, sertifika alımını verimlilik ve öz üretimin yerine değil, yanına koyar.
Kendi tüketiminizle location-based bir ön tahmin için elektrik emisyonu hesaplayıcısını kullanabilirsiniz.
Sık yapılan hatalar
- Yalnızca market-based sonucu raporlayıp location-based sonucu gizlemek.
- Belgenin iptal kaydını almadan "yeşil elektrik kullanıyoruz" demek.
- Başka bir yılın üretimine ait belgeleri raporlama yılına uygulamak.
- Sertifikayla kapsanmayan tüketime kalıntı karışım yerine, gerekçe belirtmeden şebeke ortalaması uygulamak.
- Hedef takibinde yıllar arasında yöntem değiştirmek; hangi sonucun hedefe esas alındığı açıkça yazılmalıdır.
Rehber revizyonu ve sonraki adım
GHG Protocol, Scope 2 Rehberi için bir revizyon süreci yürütmektedir. Tartışılan konular arasında sözleşmesel araçlar için daha sıkı zamansal ve coğrafi eşleştirme kuralları da yer almaktadır. Kesinleşmiş kurallar ve geçiş takvimi için ghgprotocol.org'daki güncel metin esas alınmalı; bu yazıdaki açıklamalar mevcut 2015 rehberine dayanmaktadır.
Belgelerin uygunluğunu değerlendirmek, kalıntı karışım tercihini gerekçelendirmek ve iki sonucu izlenebilir bir dosyada sunmak, kurumsal karbon ayak izi çalışmasının parçasıdır. Faktör seçimi hakkında genel bilgi için emisyon faktörü nedir? yazısına da göz atabilirsiniz.
