Emisyon faktörü nedir?
Emisyon faktörü, bir faaliyetin birim miktarı başına ortaya çıkan sera gazı miktarını gösteren katsayıdır. Bir litre motorin, bir metreküp doğal gaz, bir kilovatsaat elektrik veya bir ton-kilometre taşıma için ayrı ayrı faktörler vardır. Karbon ayak izi hesabında faaliyet verisi bu katsayıyla çarpılarak emisyona çevrilir:
Emisyon (kg CO2e) = Faaliyet verisi × Emisyon faktörü
Formülün kendisi basittir; uygulamadaki zorluk doğru faktörü seçmektir. Formülün farklı kaynaklara uygulandığı örnekler için karbon ayak izi hesaplama formülü ve örnekler yazısına bakabilirsiniz. Bu yazı ise faktörün nereden geldiğine ve nasıl seçileceğine odaklanır.
Faktörler gaz bazında (kg CO2, kg CH4, kg N2O) ya da doğrudan CO2 eşdeğeri (kg CO2e) olarak verilebilir. Gaz bazlı faktörler, küresel ısınma potansiyeli (GWP) ile çarpılarak CO2e'ye çevrilir; bu konu CO2e nedir yazısında anlatılır.
Kim için ve ne zaman önemlidir?
Kendi envanterini hazırlayan her işletme faktör seçimiyle karşılaşır. Özellikle şu durumlarda seçim kritik hale gelir: yakıt tüketiminin toplam emisyonda büyük pay taşıdığı tesisler, proses emisyonu bulunan üreticiler (çimento, kireç, cam, metal), AB'li müşterilere SKDM (CBAM) kapsamında gömülü emisyon verisi sağlayan ihracatçılar ve sonuçlarını üçüncü taraf doğrulamaya sunacak şirketler. SKDM'de izin verilen hesaplama yöntemleri ve varsayılan değer kullanımı kendi kurallarına tabidir; bu nedenle SKDM kapsamındaki hesapta Avrupa Komisyonu'nun güncel kuralları ayrıca esas alınmalıdır.
Faktör seçim hiyerarşisi
IPCC kılavuzlarındaki kademe (tier) yaklaşımı ve kurumsal envanter standartlarının ruhu aynı ilkeye dayanır: faktör, emisyon kaynağını ne kadar özgül yansıtırsa o kadar iyidir.
- Tesise özgü veri. Yakıt analizi (karbon içeriği, ısıl değer), sürekli emisyon ölçümü, kütle denkliği veya tedarikçinin sertifikalı yakıt değerleri. En doğru sonucu verir; ölçüm ve analiz prosedürünün belgelenmesi gerekir.
- Ülkeye özgü resmî değer. Ulusal envanterde kullanılan yakıt ısıl değerleri ve faktörler, resmî kurumlarca yayımlanan şebeke elektrik faktörü gibi değerler. Ülke koşullarını yansıtır.
- IPCC varsayılan değerleri. IPCC 2006 Kılavuzu'ndaki varsayılan değerler küresel ortalamaları temsil eder. Başka değer yoksa veya kaynağın payı küçükse kabul gören yaklaşımdır.
- Sürümlü ikincil veri tabanları. Lojistik, iş seyahati veya satın alınan malzemeler gibi Scope 3 kalemlerinde DEFRA/DESNZ dönüşüm faktörleri, GLEC Çerçevesi veya yaşam döngüsü veri tabanları gibi kaynaklar kullanılır.
Hiyerarşi katı bir kural değil, bir önceliklendirmedir. Toplam içinde payı çok küçük bir kaynak için laboratuvar analizi yaptırmak orantısız olabilir; buna karşılık en büyük yakıt kaleminde IPCC varsayılanında kalmak gereksiz belirsizlik yaratır.
Bir faktörü değerlendirirken sorulacak sorular
- Coğrafya: Faktör hangi ülke veya bölge için geçerli?
- Yıl ve sürüm: Hangi yılın verisi, hangi yayın sürümü? Raporlama yılına uygun mu?
- Birim: m³, Sm³, kWh, GJ, L, kg; alt ısıl değer mi üst ısıl değer mi?
- Kapsam: Yalnızca yakma emisyonu mu, yoksa yakıtın üretim ve taşınmasını (well-to-tank) da içeriyor mu?
- Gazlar ve GWP: Yalnızca CO2 mi, CH4 ve N2O da dahil mi? CO2e faktörüyse hangi GWP seti gömülü?
- Lisans: Kaynak açık mı, yoksa ticari lisanslı bir veri tabanı mı? Değerleri raporda yayımlamak lisansla uyumlu mu?
Bazı ticari yaşam döngüsü ve emisyon faktörü veri tabanlarının lisansları, faktör değerlerinin üçüncü kişilerle paylaşılmasını veya yayımlanmasını sınırlar. Raporda kaynak ve sürümü belirtmek her zaman gereklidir; değerlerin kendisini yayımlamadan önce lisans koşulları kontrol edilmelidir.
Örnek: yakıt faktörleri nasıl türetilir?
IPCC 2006 Kılavuzu yakıt faktörlerini enerji birimi başına verir (kg CO2/TJ). İşletmeler ise yakıtı genellikle hacim (m³, L) olarak kaydeder. Bu yüzden önce hacim enerjiye, sonra emisyona çevrilir. Aşağıdaki tablo bu sitenin hesaplayıcılarında kullanılan değerleri ve türetilişini gösterir. Kaynak: IPCC 2006 Kılavuzu, Cilt 2, Bölüm 1, Tablo 1.2 (alt ısıl değer) ve Tablo 1.4 (CO2 faktörü). Yoğunluk ve ısıl değerler varsayımdır; gerçek projede yakıt tedarikçisinin değeri kullanılır.
| Yakıt | Varsayım | Birim başına enerji | CO2 faktörü | Sonuç |
|---|---|---|---|---|
| Doğal gaz | NCV 34,5 MJ/m³ | 34,5 MJ/m³ | 56.100 kg CO2/TJ | ≈ 1,94 kg CO2/m³ |
| Dizel (motorin) | 0,84 kg/L; NCV 43,0 TJ/Gg | 0,84 × 43,0 ≈ 36,1 MJ/L | 74.100 kg CO2/TJ | ≈ 2,68 kg CO2/L |
| Benzin | 0,745 kg/L; NCV 44,3 TJ/Gg | 0,745 × 44,3 ≈ 33,0 MJ/L | 69.300 kg CO2/TJ | ≈ 2,29 kg CO2/L |
| LPG | 0,54 kg/L; NCV 47,3 TJ/Gg | 0,54 × 47,3 ≈ 25,5 MJ/L | 63.100 kg CO2/TJ | ≈ 1,61 kg CO2/L (≈ 2,98 kg CO2/kg) |
Türetme adımı doğal gaz için şöyledir: 1 TJ = 1.000.000 MJ olduğundan 34,5 MJ, 0,0000345 TJ'ye eşittir.
1 m³ doğal gaz → 0,0000345 TJ × 56.100 kg CO2/TJ ≈ 1,94 kg CO2
Motorin için önce kütle, sonra enerji hesaplanır: 1 L × 0,84 kg/L = 0,84 kg; TJ/Gg birimi sayısal olarak MJ/kg'a eşit olduğundan 0,84 kg × 43,0 MJ/kg ≈ 36,1 MJ = 0,0000361 TJ. Bu değer 74.100 kg CO2/TJ ile çarpıldığında yaklaşık 2,68 kg CO2/L elde edilir.
CH4 ve N2O katkısı
Sabit yakmada CH4 ve N2O faktörleri IPCC 2006 Kılavuzu, Cilt 2, Bölüm 2, Tablo 2.3'te imalat sanayi için verilir. Bu gazlar AR5 GWP değerleriyle (CH4 = 28, N2O = 265) CO2e'ye çevrilir. Fosil yakıtların yakılmasında bu iki gazın katkısı genellikle CO2'ye göre küçüktür, ancak eksiksiz bir envanterde hesaba katılır ve ihmal ediliyorsa bu açıkça yazılır.
Soğutucu gazlarda faktör = GWP
Soğutucu gaz kaçaklarında ayrı bir emisyon faktörü yoktur; kaçan gaz miktarı (kg) doğrudan gazın GWP değeriyle çarpılır. AR5 değerleri: R-134a 1.300; R-32 677; R-410A ≈ 1.924; R-404A ≈ 3.943; R-407C ≈ 1.624. Karışım gazların değerleri bileşenlerin ağırlıklı ortalamasıdır.
Elektrik emisyon faktörü hakkında not
Elektrik faktörü yakıt faktörlerinden farklı davranır: şebekedeki üretim karışımına bağlıdır ve yıldan yıla değişir. Bu nedenle bu sitede Türkiye şebekesi için sabit bir rakam verilmez. Örneklerde kullanılan 0,45 kg CO2e/kWh yalnızca anlatım amaçlı varsayımsal bir değerdir; gerçek hesapta Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı'nın yayımladığı güncel ulusal şebeke emisyon faktörü veya tedarikçi beyanı kullanılır.
GHG Protocol Scope 2 Rehberi, konum bazlı hesapta şebeke ortalama faktörünü, piyasa bazlı hesapta ise sözleşmeye dayalı araçları (yenilenebilir enerji belgeleri, tedarikçiye özgü faktör, kalan karışım faktörü) öngörür. Ayrıntı için location-based ve market-based farkı yazısına bakın.
Faktörleri belgelemek
İyi bir envanterde tek bir faktör tablosu bulunur ve tüm hesaplar bu tabloya referans verir. Tabloda en azından şu sütunlar yer almalıdır: kaynak/yakıt, faktör değeri, birim, gaz, kaynak yayın, sürüm/yıl, kapsam (yakma veya yaşam döngüsü), GWP seti ve kullanıldığı hesap satırları. Bu yapı hem yıllar arası tutarlılığı hem de olası bir doğrulamayı kolaylaştırır.
Sık yapılan hatalar
- kWh cinsinden faturaya m³ bazlı doğal gaz faktörü uygulamak.
- Başka bir ülkenin veya yılın şebeke faktörünü kullanmak.
- Yakma faktörü ile yaşam döngüsü faktörünü aynı kalemde karıştırmak.
- Hazır CO2e faktöründeki GWP setini kontrol etmemek.
- Faktör kaynağını ve sürümünü raporda belirtmemek.
Diğer hesap hataları için karbon ayak izi hesaplama hataları yazısına bakabilirsiniz.
Sonraki adım
Bu faktörleri kendi verinizle denemek için doğal gaz emisyonu ve yakıt emisyonu hesaplayıcılarını kullanabilirsiniz. Tesise özgü faktör türetme, proses emisyonları veya SKDM (CBAM) kapsamındaki hesaplar için sera gazı envanteri hizmeti hakkında bilgi alabilirsiniz.
