Temel formül
Kurumsal karbon ayak izi hesaplarının büyük bölümü tek bir formüle dayanır:
Emisyon (kg CO2e) = Faaliyet verisi × Emisyon faktörü
Faaliyet verisi, ölçülebilir bir tüketim veya üretim miktarıdır: m³ doğal gaz, litre motorin, kWh elektrik, kg soğutucu gaz. Emisyon faktörü ise o faaliyetin birimi başına ne kadar sera gazı salındığını gösterir: kg CO2/m³, kg CO2e/kWh gibi. Faktörün nasıl oluşturulduğunu ve hangi kaynaktan seçileceğini emisyon faktörü nedir? yazısında ayrıntılı anlattık.
Faktör yalnızca CO2'yi veriyorsa ve CH4, N2O gibi diğer gazlar da hesaba katılacaksa formül gaz bazında genişler:
Emisyon (kg CO2e) = Σ [Faaliyet verisi × Gaz bazında emisyon faktörü × GWP]
Soğutucu gaz kaçaklarında ise faaliyet verisi doğrudan gazın kütlesidir ve faktör yerine GWP kullanılır:
Emisyon (kg CO2e) = Kaçan gaz (kg) × GWP
Bu yazı, formülü farklı kaynaklar için çözümlü örneklerle gösterir. Hesabın baştan sona nasıl kurulduğunu (sınır, veri toplama, raporlama) görmek isterseniz karbon ayak izi nasıl hesaplanır? yazısına bakabilirsiniz.
Örneklerde kullanılan faktörler
Aşağıdaki değerler IPCC 2006 Ulusal Sera Gazı Envanterleri Kılavuzu'nun Enerji cildindeki varsayılan ısıl değer ve CO2 faktörlerinden, belirtilen yoğunluk ve ısıl değer varsayımlarıyla türetilmiştir. GWP değerleri IPCC AR5 100 yıllık değerlerdir. Sitedeki hesaplayıcılar da aynı değerleri kullanır.
| Kaynak | Varsayım | IPCC CO2 faktörü | Yaklaşık faktör |
|---|---|---|---|
| Doğal gaz | Isıl değer 34,5 MJ/m³ | 56.100 kg CO2/TJ | ≈ 1,94 kg CO2/m³ |
| Motorin (dizel) | 0,84 kg/L; 43,0 TJ/Gg | 74.100 kg CO2/TJ | ≈ 2,68 kg CO2/L |
| Benzin | 0,745 kg/L; 44,3 TJ/Gg | 69.300 kg CO2/TJ | ≈ 2,29 kg CO2/L |
| LPG | 0,54 kg/L; 47,3 TJ/Gg | 63.100 kg CO2/TJ | ≈ 1,61 kg CO2/L (≈ 2,98 kg CO2/kg) |
| R-134a | — | GWP (AR5) | 1.300 |
| Şebeke elektriği | Yalnızca anlatım amaçlı | — | 0,45 kg CO2e/kWh (varsayımsal) |
Elektrik için kullanılan 0,45 kg CO2e/kWh yalnızca anlatım amaçlı varsayımsal bir değerdir. Gerçek hesapta Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı'nın yayımladığı güncel ulusal şebeke emisyon faktörü veya tedarikçi beyanı kullanılır. Yakıtlarda da tedarikçinin beyan ettiği ısıl değer ve yoğunluk varsa öncelik onlardadır.
Örnek 1: Şebeke elektriği (Scope 2)
Kurgusal bir mobilya atölyesi yılda 250.000 kWh şebeke elektriği tüketiyor.
250.000 kWh × 0,45 kg CO2e/kWh = 112.500 kg CO2e = 112,5 t CO2e
Bu, konuma dayalı (location-based) yöntemle yapılan bir Scope 2 (Kapsam 2) hesabıdır. Şirket yenilebilir enerji nitelik belgesi satın almışsa piyasaya dayalı (market-based) sonuç ayrıca hesaplanır. İki yöntemin farkı için location-based ve market-based farkı yazısına bakabilirsiniz. Kendi değerinizle denemek için elektrik emisyonu hesaplayıcısını kullanabilirsiniz.
Örnek 2: Doğal gaz (Scope 1)
Aynı atölye kurutma fırını ve ısınma için yılda 80.000 m³ doğal gaz yakıyor. Yuvarlanmış faktörle:
80.000 m³ × 1,94 kg CO2/m³ = 155.200 kg CO2 = 155,2 t CO2
Aynı hesabı enerji üzerinden yapmak, faktörün nereden geldiğini görmek için yararlıdır:
- Hacmi enerjiye çevirin. 80.000 m³ × 34,5 MJ/m³ = 2.760.000 MJ = 2,76 TJ
- CO2 faktörüyle çarpın. 2,76 TJ × 56.100 kg CO2/TJ = 154.836 kg CO2
- Farkı yorumlayın. Sonuçtaki yaklaşık 364 kg'lık fark, 1,94 değerinin yuvarlanmasından kaynaklanır; raporda hangi yöntemin kullanıldığı belirtilmelidir.
Fatura ısıl değeri 34,5 MJ/m³'ten farklıysa sonuç da orantılı olarak değişir. Doğal gaz hesabı için doğal gaz emisyonu hesaplayıcısı kullanılabilir.
Örnek 3: Motorin (dizel) — şirket araçları ve jeneratör
Atölyenin iki dağıtım kamyoneti ve acil durum jeneratörü yılda toplam 12.000 litre motorin tüketiyor.
12.000 L × 2,68 kg CO2/L = 32.160 kg CO2 ≈ 32,2 t CO2
Akaryakıt verisi tutar (TL) olarak geliyorsa önce litreye çevrilmelidir; tutardan doğrudan hesap, fiyat değişimleri nedeniyle hatalı sonuç verir. Araç yakıtları için yakıt emisyonu hesaplayıcısı kullanılabilir.
Örnek 4: LPG — forkliftler
Depodaki forkliftler yılda 5.000 litre LPG tüketiyor.
5.000 L × 1,61 kg CO2/L = 8.050 kg CO2 ≈ 8,1 t CO2
Aynı LPG tüp olarak kilogramla alınmış olsaydı önce yoğunlukla kütleye çevrilirdi:
5.000 L × 0,54 kg/L = 2.700 kg LPG → 2.700 kg × 2,98 kg CO2/kg = 8.046 kg CO2
İki yol arasındaki küçük fark yine yuvarlamadan kaynaklanır. Önemli olan, faturadaki birimle faktörün biriminin aynı olmasıdır.
Örnek 5: R-134a soğutucu gaz kaçağı
Ürün soğutma dolaplarına ve ofis iklimlendirmesine servis firması yıl içinde toplam 6 kg R-134a dolumu yapmış. Eklenen gaz, kaçan gaza yaklaşık eşit kabul edilir.
6 kg × 1.300 = 7.800 kg CO2e = 7,8 t CO2e
Altı kilogramlık bir dolum, yaklaşık 2.900 litre motorinin CO2 emisyonuna denk geliyor. GWP mantığı ve karışım gazlar için CO2e nedir? yazısına bakabilirsiniz.
Kurgusal atölyenin özet tablosu
| Kaynak | Kapsam | Faaliyet verisi | Faktör | kg CO2e | t CO2e |
|---|---|---|---|---|---|
| Şebeke elektriği | Scope 2 | 250.000 kWh | 0,45 (varsayımsal) | 112.500 | 112,5 |
| Doğal gaz | Scope 1 | 80.000 m³ | 1,94 | 155.200 | 155,2 |
| Motorin | Scope 1 | 12.000 L | 2,68 | 32.160 | 32,2 |
| LPG | Scope 1 | 5.000 L | 1,61 | 8.050 | 8,1 |
| R-134a kaçağı | Scope 1 | 6 kg | GWP 1.300 | 7.800 | 7,8 |
| Toplam | 315.710 | ≈ 315,7 | |||
Bu kurgusal örnekte Scope 1 toplamı 203.210 kg CO2e (≈ 203,2 t), Scope 2 toplamı 112.500 kg CO2e'dir (112,5 t). Doğal gaz ve elektrik birlikte toplamın yaklaşık yüzde 85'ini oluşturuyor; azaltım çalışmasına başlanacak yer de genellikle bu iki kalemdir.
Birim çevrimleri
| Çevrim | Değer |
|---|---|
| 1 t CO2e | 1.000 kg CO2e |
| 1 kt CO2e | 1.000 t CO2e |
| 1 TJ | 1.000.000 MJ |
| 1 Gg | 1.000 t |
| 1 MWh | 1.000 kWh = 3,6 GJ |
| Litre → kg (yakıt) | Litre × yoğunluk (kg/L) |
Toplamı ton CO2e'ye çevirmek için kilogram değeri 1.000'e bölünür: 315.710 kg CO2e ÷ 1.000 = 315,71 t CO2e. Raporlarda genellikle bir ondalık basamak yeterlidir.
Formül uygularken sık yapılan hatalar
- Birim uyuşmazlığı: kWh olarak verilmiş doğal gaz tüketimini m³ faktörüyle çarpmak.
- Tutardan hesap: Akaryakıt veya enerji harcamasını TL üzerinden emisyona çevirmek.
- Varsayımsal faktörü gerçek gibi kullanmak: Bu yazıdaki elektrik faktörü yalnızca anlatım içindir.
- Kaçak hesabında kapasite kullanmak: Sistemin toplam şarj miktarı değil, yıl içinde eklenen miktar esas alınır.
- Kg ile tonu karıştırmak: Özet tabloda tek birim kullanmak bin katlık hataları önler.
Sonraki adım
Bu örneklerdeki formülleri kendi verilerinizle uygulamak için karbon ayak izi hesaplayıcısını kullanabilirsiniz; hesaplayıcı aynı faktörleri esas alır. Müşteriye sunulacak, kaynakları belgelenmiş bir hesap gerekiyorsa kurumsal karbon ayak izi hizmetini inceleyebilirsiniz.
