Hesaplamanın temel mantığı
Karbon ayak izi hesabı, özünde basit bir çarpma işlemine dayanır: Bir faaliyetin miktarı (yakılan doğal gaz, tüketilen elektrik, kaçan soğutucu gaz) o faaliyete ait emisyon faktörüyle çarpılır. Zorluk çarpmada değil; neyin hesaba gireceğine karar vermede, doğru veriyi bulmada, uygun faktörü seçmede ve sonucu izlenebilir biçimde belgelemededir.
Bu yazı, bir sanayi şirketinin kurumsal karbon ayak izini hesaplarken izlenen süreci anlatır. Formülün kendisini ve farklı kaynaklar için tek tek örnekleri hesaplama formülü ve örnekler yazısında ayrıca ele aldık. Kavramın tanımı için ise karbon ayak izi nedir? yazısına bakabilirsiniz.
Kim, ne zaman hesaplamalı?
Hesaplama ihtiyacı genellikle dışarıdan gelen bir taleple başlar: Bir AB'li alıcının tedarikçi anketi, bir bankanın sürdürülebilirlik sorusu ya da SKDM (CBAM) kapsamındaki bir ürün için gömülü emisyon verisi talebi. İç motivasyonlar da önemlidir; enerji maliyetini düşürmek isteyen bir işletme, emisyon kaynaklarını sıraladığında hangi yatırımın en çok etkiyi yaratacağını daha net görür. Hangi amaçla hesap yapıldığı, sınırların ve ayrıntı düzeyinin belirlenmesinde ilk karar noktasıdır.
Adım adım hesaplama
- Amacı ve standardı belirleyin. Sonuç kime, hangi amaçla sunulacak? Kurumsal bir envanter için GHG Protocol Kurumsal Standardı veya ISO 14064-1:2018; ürün bazlı bir talep için ISO 14067 uygun olabilir. SKDM (CBAM) verisi ise kendi kurallarıyla hazırlanır.
- Organizasyonel sınırı çizin. Hangi şirketler, tesisler ve depolar dahil? Operasyonel kontrol, finansal kontrol veya pay oranı yaklaşımından biri seçilir ve tutarlı uygulanır. Ayrıntılar için organizasyonel sınır belirleme yazısına bakın.
- Operasyonel sınırı ve dönemi tanımlayın. Scope 1 (Kapsam 1) ve Scope 2 (Kapsam 2) hangi kaynakları içeriyor, Scope 3 (Kapsam 3) kategorilerinden hangileri ilk yıl dahil ediliyor? Raporlama dönemi genellikle bir takvim yılıdır.
- Emisyon kaynaklarının listesini çıkarın. Kazanlar, fırınlar, jeneratörler, şirket araçları, forkliftler, soğutma sistemleri, proses emisyonları ve şebeke elektriği tek tek yazılır. Saha gezisi, fatura incelemesinden çıkmayan kaynakları (örneğin acil durum jeneratörü) bulmaya yardımcı olur.
- Faaliyet verilerini toplayın. Doğal gaz ve elektrik faturaları, akaryakıt kartı dökümleri, LPG alım belgeleri, soğutma servisinin dolum kayıtları gibi kaynaklardan aylık veriler alınır. Her verinin kaynağı ve birimi not edilir. Ayrıntılı liste için gereken veriler yazısına bakın.
- Emisyon faktörlerini seçin. Öncelik tedarikçiye veya tesise özgü değerlerdedir; yoksa IPCC 2006 Kılavuzu gibi tanınmış kaynakların varsayılan değerleri kullanılır. Her faktörün kaynağı, yılı ve birimi kaydedilir. Kavram için emisyon faktörü nedir? yazısı yol gösterir.
- GWP değerleriyle CO2e'ye çevirin. CO2 dışındaki gazlar küresel ısınma potansiyeli (GWP) ile çarpılır. Envanter boyunca tek bir IPCC değerlendirme raporu sürümü kullanılır; bu örnekte AR5 100 yıllık değerler esas alınmıştır.
- Toplayın, kontrol edin ve raporlayın. Sonuçlar kapsam ve kaynak bazında toplanır. Birim hataları, eksik aylar ve olağan dışı sapmalar kontrol edilir. Rapor; sınırları, yöntemi, faktörleri, varsayımları ve hariç tutulan kaynakları açıkça içerir.
Örnek hesap: kurgusal küçük bir metal işleme atölyesi
Aşağıdaki örnek tamamen kurgusaldır ve yalnızca yöntemi göstermek için hazırlanmıştır. Tek tesisli, yaklaşık 40 çalışanlı bir metal işleme atölyesinin 2025 yılı için Scope 1 ve Scope 2 hesabını düşünelim. Atölye ısıl işlem fırınında ve ısınmada doğal gaz kullanıyor, iki dağıtım kamyoneti motorinle çalışıyor, ofis klimalarında R-410A soğutucu gaz bulunuyor ve tüm elektriği şebekeden alıyor.
Kullanılan faktörler: Doğal gaz için 34,5 MJ/m³ ısıl değer varsayımı ve IPCC 2006 faktörüyle yaklaşık 1,94 kg CO2/m³; motorin için 0,84 kg/L yoğunluk varsayımıyla yaklaşık 2,68 kg CO2/L; R-410A için AR5'e göre yaklaşık 1.924 GWP. Elektrik için 0,45 kg CO2e/kWh yalnızca anlatım amaçlı varsayımsal bir değerdir; gerçek hesapta Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı'nın yayımladığı güncel ulusal şebeke emisyon faktörü veya tedarikçi beyanı kullanılır.
| Kaynak | Kapsam | Faaliyet verisi | Faktör | Sonuç (kg CO2e) |
|---|---|---|---|---|
| Doğal gaz (fırın ve ısınma) | Scope 1 | 120.000 m³ | 1,94 kg CO2/m³ | 232.800 |
| Motorin (dağıtım kamyonetleri) | Scope 1 | 15.000 L | 2,68 kg CO2/L | 40.200 |
| R-410A kaçağı (servis dolumu) | Scope 1 | 5 kg | GWP ≈ 1.924 | 9.620 |
| Şebeke elektriği | Scope 2 | 800.000 kWh | 0,45 kg CO2e/kWh (varsayımsal) | 360.000 |
| Scope 1 toplamı | 282.620 | |||
| Scope 2 toplamı | 360.000 | |||
| Genel toplam | 642.620 (≈ 642,6 t CO2e) | |||
Örnekten çıkan sonuçlar
- Elektrik bu atölyede en büyük kalem. Varsayımsal faktörle toplamın yarısından fazlası Scope 2'den geliyor. Gerçek faktör farklı olacağından oran da değişecektir; bu yüzden elektrik faktörünün kaynağı mutlaka belgelenmelidir.
- Doğal gaz ikinci sırada. Fırın verimliliği, yalıtım ve atık ısı geri kazanımı gibi önlemler doğrudan Scope 1'i etkiler.
- Beş kilogramlık gaz kaçağı yaklaşık 9,6 ton CO2e. Bu, aynı faktörlerle yaklaşık 3.600 litre motorinin CO2 emisyonuna denktir. Bu nedenle soğutma servis kayıtları envanterin vazgeçilmez verisidir. GWP mantığı için CO2e nedir? yazısına bakabilirsiniz.
- Doğal gaz ve motorinde CH4 ve N2O payı küçüktür ancak tam bir envanterde IPCC 2006 Tablo 2.3 gibi kaynaklardaki faktörlerle eklenir. Bu örnekte sadelik için yalnızca CO2 gösterilmiştir.
Bu atölye ikinci yılda Scope 3'e geçmek isterse, ilk olarak satın alınan çelik sac ve profiller (satın alınan mal ve hizmetler) ile giden nakliye kategorilerini değerlendirmesi mantıklı olur; metal işleme sektöründe hammaddenin gömülü emisyonu genellikle önemli bir kalemdir. Bu tür bir genişleme için Scope 3 hesaplama hizmetine göz atabilirsiniz.
Veri kalitesi ve belgeleme
Aynı rakam, arkasındaki kanıt kadar güvenilirdir. İyi bir hesap dosyasında her satırın yanında şu bilgiler bulunur: verinin kaynağı (fatura no, sayaç, sistem dökümü), dönemi, birimi, kullanılan faktör ve faktörün kaynağı. Fatura dönemleri takvim yılıyla örtüşmüyorsa yapılan dönem düzeltmesi açıklanır. Tahmin kullanılan kalemler ayrıca işaretlenir. Bu düzen, ileride bağımsız doğrulama yapılması gerektiğinde işi ciddi biçimde kolaylaştırır.
Sık yapılan hatalar
- Birim karışıklığı: Doğal gaz faturasında m³ yerine kWh görülmesi veya LPG'nin litre yerine kilogramla alınması, faktör seçilirken gözden kaçabilir.
- Dönem kayması: Aralık ayı faturasının ocakta kesilmesi nedeniyle bir ayın iki kez sayılması ya da hiç sayılmaması.
- Kaynak atlamak: Jeneratör motorini, kaynak gazları, kiralık araçlar veya soğutucu gaz dolumları sıkça unutulur.
- Karışık GWP sürümleri: Bir kalemde AR5, diğerinde AR6 değerleri kullanmak toplamı tutarsız kılar.
- Faktörün kaynağını yazmamak: İnternetten bulunmuş, yılı ve kaynağı belli olmayan faktörler doğrulamada sorun çıkarır.
Daha geniş bir liste için karbon ayak izi hesaplama hataları yazısına bakabilirsiniz.
Sonraki adım
Kendi verilerinizle yaklaşık bir sonuç görmek için karbon ayak izi hesaplayıcısını kullanabilirsiniz. Elektrik, doğal gaz ve yakıt kalemlerini ayrı ayrı denemek isterseniz hesaplayıcılar sayfasındaki araçlar aynı faktörlerle çalışır. Müşteriye sunulacak, belgelenmiş bir envanter gerekiyorsa kurumsal karbon ayak izi hizmeti kapsamını inceleyebilirsiniz.
