Scope 2 (Kapsam 2) nedir?
Scope 2 (Kapsam 2), kuruluşun satın aldığı ve tükettiği enerjinin üretimi sırasında oluşan dolaylı sera gazı emisyonlarını ifade eder. Fabrikanızda tükettiğiniz elektrik, sizin tesisinizde değil bir santralde üretilir; o santralin bacasından çıkan emisyonun sizin tüketiminize düşen payı Scope 2 olarak raporlanır. Aynı mantık, dışarıdan boru hattıyla gelen buhar, sıcak su (bölgesel ısıtma) ve soğutulmuş su için de geçerlidir.
Scope 2'yi Scope 1'den ayıran nokta, emisyon kaynağının sizin kontrolünüzde olmamasıdır. Ancak tüketim kararı sizindir: ne kadar enerji kullanacağınızı ve hangi tedarikçiden, hangi sözleşmeyle alacağınızı siz belirlersiniz. Bu nedenle Scope 2, azaltım planlarında en çok başvurulan kapsamlardan biridir.
Scope 2'ye neler dahil, neler değil?
| Kalem | Sınıflandırma | Açıklama |
|---|---|---|
| Şebekeden satın alınan elektrik | Scope 2 | En yaygın Scope 2 kaynağı. |
| Komşu tesisten veya OSB enerji şirketinden alınan buhar/sıcak su | Scope 2 | Tedarikçinin emisyon faktörü talep edilmelidir. |
| Dışarıdan alınan soğutulmuş su | Scope 2 | Merkezi soğutma sistemlerinde görülür. |
| Kendi kojenerasyon tesisinizde yaktığınız doğal gaz | Scope 1 | Elektriği kendiniz üretiyorsanız yakıt emisyonu Scope 1'dir. |
| Satın alınan elektriğin iletim-dağıtım kayıpları ve yakıtın üretim öncesi emisyonları | Scope 3, Kategori 3 | Yakıt ve enerjiyle ilgili faaliyetler kategorisi. |
| Başkasına satılan (yeniden satılan) elektrik | Scope 3, Kategori 3 | Kendi tüketiminiz değilse Scope 2'de raporlanmaz. |
Hangi tesislerin elektriğinin hesaba gireceği, organizasyonel sınır kararınıza bağlıdır. Kiralık depolar ve ofisler bu konuda en çok tartışılan kalemlerdir.
Kimler için ve ne zaman önemlidir?
Elektrik yoğun üretim yapan işletmelerde (plastik enjeksiyon, tekstil, metal işleme, soğuk zincir, veri merkezi) Scope 2 çoğu zaman Scope 1'i geçer. Kurumsal müşteriler tedarikçilerinden Scope 1 ve 2 toplamını, yenilenebilir enerji oranını ve kullanılan emisyon faktörünün kaynağını sıkça sorar. SKDM (CBAM, Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması) kapsamındaki ürünlerde ise tüketilen elektrik, dolaylı emisyon olarak ürün bazında ayrıca ele alınır; bu yöntem kurumsal Scope 2 hesabından farklı kurallara tabidir. Ayrıntılar için SKDM (CBAM) sayfamıza bakabilirsiniz.
Çift raporlama: location-based ve market-based
GHG Protocol Scope 2 Rehberi (2015), elektrik emisyonlarının iki yöntemle hesaplanmasını ister:
- Konuma dayalı (location-based): Tüketimin gerçekleştiği şebekenin ortalama emisyon faktörü kullanılır. Hangi tedarikçiyle sözleşme yaptığınız sonucu değiştirmez; bölgenizin elektrik üretim karışımını yansıtır.
- Piyasaya dayalı (market-based): Satın alma tercihlerinizi yansıtır. Yenilenebilir enerji sertifikaları, ikili anlaşmalar (PPA) veya tedarikçiye özgü emisyon faktörleri gibi sözleşmesel araçlar, belirli kalite kriterlerini karşıladığında kullanılır. Kapsanmayan tüketim için kalıntı karışım (residual mix) faktörü uygulanır.
İki yöntemin ayrıntılı karşılaştırması, kalite kriterleri ve Türkiye'deki YEK-G belgelerinin nasıl değerlendirileceği location-based ve market-based farkı yazısında anlatılmıştır.
GHG Protocol, Scope 2 Rehberi için bir revizyon süreci yürütmektedir. Raporlama yaptığınız dönemde geçerli olan metni ve olası geçiş kurallarını ghgprotocol.org üzerinden kontrol etmeniz önerilir.
Hesaplama yöntemi
Scope 2 emisyonu (kg CO2e) = Tüketilen enerji (kWh) × Emisyon faktörü (kg CO2e/kWh)
- Sayaç ve faturaları toplayın. Her tesis ve her abonelik için 12 aylık aktif enerji tüketimini (kWh) çıkarın. Reaktif enerji hesaba katılmaz.
- Kendi üretiminizi ayırın. Çatı GES'i veya kojenerasyonla üretip tükettiğiniz elektriği şebeke tüketiminden ayırın; mahsuplaşma faturalarında net değerle brüt değeri karıştırmayın.
- Faktörü seçin. Location-based için ilgili yılın ulusal şebeke faktörünü; market-based için sözleşmesel araç ve tedarikçi verilerini kullanın.
- Buhar, ısı ve soğutmayı ekleyin. Tedarikçiden, enerji birimi başına emisyon faktörünü ve hesap yöntemini yazılı olarak isteyin.
- İki sonucu da raporlayın. Faktör kaynaklarını, yılını ve kullanılan sözleşmesel araçları belgeleyin.
Kurgusal fabrika için örnek Scope 2 hesabı
Plastik ambalaj üreten kurgusal bir işletmenin yıllık şebeke elektrik tüketimi 1.200.000 kWh, çatı GES'inden kendi tükettiği üretim 150.000 kWh olsun. İşletme ayrıca komşu bir tesisten 300.000 kWh karşılığı buhar satın alıyor.
Hesapta elektrik için 0,45 kg CO2e/kWh kullanılmıştır. Bu, yalnızca anlatım amaçlı varsayımsal bir değerdir; gerçek hesapta Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı'nın yayımladığı güncel ulusal şebeke emisyon faktörü veya tedarikçi beyanı kullanılır. Buhar için de tedarikçinin beyan ettiği varsayımsal 0,25 kg CO2e/kWh değeri alınmıştır.
| Kalem | Tüketim | Faktör (varsayımsal) | Emisyon (t CO2e) |
|---|---|---|---|
| Şebekeden satın alınan elektrik | 1.200.000 kWh | 0,45 kg CO2e/kWh | 540,0 |
| Çatı GES'inden öz tüketim | 150.000 kWh | Scope 2 dışı | 0,0 |
| Satın alınan buhar | 300.000 kWh | 0,25 kg CO2e/kWh (tedarikçi beyanı) | 75,0 |
| Toplam Scope 2 | 615,0 | ||
Aynı işletme, 400.000 kWh'lik tüketimi için kalite kriterlerini karşılayan ve kendi adına iptal edilmiş yenilenebilir enerji belgelerine sahipse, market-based hesapta bu kısma sıfır emisyon atanır. Kalan 800.000 kWh için kalıntı karışım faktörü uygulanır. Yalnızca örnek olması için bu faktör 0,50 kg CO2e/kWh varsayılırsa market-based elektrik emisyonu 800.000 × 0,50 = 400,0 t olur; buharla birlikte market-based toplam 475,0 t CO2e'dir. Raporda 615,0 t (location-based) ve 475,0 t (market-based) değerleri birlikte gösterilir.
Kendi tüketiminizle hızlı bir ön tahmin yapmak için elektrik emisyonu hesaplayıcısını kullanabilirsiniz.
Sık yapılan hatalar
- Eski veya kaynağı belirsiz şebeke faktörü kullanmak. İnternette dolaşan değerlerin yılı ve yöntemi çoğunlukla belli değildir. Faktörün kaynağını ve yayım yılını raporda belirtin.
- Mahsuplaşmalı GES tüketiminde net değeri kullanmak. Şebekeye verilen elektrik, şebekeden çekilen elektriği raporlama açısından "silmez"; brüt şebeke çekişi esas alınır.
- Yenilenebilir enerji belgesini location-based sonuca uygulamak. Sözleşmesel araçlar yalnızca market-based sonucu etkiler.
- Aynı belgeyi iki kez kullanmak. Belgenin sizin adınıza iptal edildiğinden ve başka bir talepte kullanılmadığından emin olun.
- Buhar ve soğutmayı unutmak. OSB'lerde ortak buhar ve soğutma altyapısı kullanan işletmelerde bu kalemler önemli olabilir.
- "Yeşil elektrik aldık, emisyonumuz sıfır" demek. Market-based Scope 2'nin düşmesi, şirketin karbon nötr olduğu anlamına gelmez; Scope 1 ve Scope 3 devam eder. Bu tür iddialar yanıltıcı çevre beyanı riski taşır.
Sonraki adım
Scope 2'yi doğru hesaplamak için önce tesis ve sayaç envanterinin eksiksiz olması gerekir. Birden fazla tesisi, kiralık alanları veya karmaşık enerji sözleşmeleri olan işletmeler için kurumsal karbon ayak izi hizmetimiz veri toplama, faktör seçimi ve çift raporlamayı izlenebilir bir dosyada bir araya getirir. Değer zinciri emisyonlarına geçmek isterseniz Scope 3 ve 15 kategori yazımız iyi bir başlangıçtır.
