İki kontrol yaklaşımı ne anlatır?
GHG Protocol Kurumsal Standardı ve ISO 14064-1:2018, organizasyonel sınırı belirlemek için pay oranı yaklaşımının yanında iki kontrol temelli yaklaşım tanır. Her iki kontrol yaklaşımında da kural aynıdır: kontrol ediyorsanız birimin emisyonlarının %100'ünü, etmiyorsanız %0'ını raporlarsınız. Fark, "kontrol" kelimesinin neyi ölçtüğündedir.
- Operasyonel kontrol: Birimde işletme politikalarını belirleme ve uygulama konusunda tam yetkiye sahip misiniz? Soru, tesisi fiilen kimin yönettiğidir.
- Finansal kontrol: Birimin finansal ve operasyonel politikalarını, ondan ekonomik fayda elde etmek amacıyla yönlendirebiliyor musunuz? Soru, ekonomik risk ve getirinin kimde olduğudur ve çoğunlukla finansal konsolidasyonla örtüşür.
Üç yaklaşımın genel çerçevesi, grup yapısı haritalama adımları ve kurgusal bir grup üzerinden toplam karşılaştırması için organizasyonel sınır nasıl belirlenir? yazısına bakabilirsiniz. Bu yazı ise yalnızca iki kontrol yaklaşımı arasında karar vermek isteyenler için hazırlanmış bir karşılaştırma ve karar rehberidir.
Ayrıntılı karşılaştırma
| Ölçüt | Operasyonel kontrol | Finansal kontrol |
|---|---|---|
| Temel test | İşletme, sağlık-güvenlik-çevre politikalarını kim belirliyor ve uyguluyor? | Birim, finansal tablolarda bağlı ortaklık olarak konsolide ediliyor mu; risk ve getiri kimde? |
| Bilgi kaynağı | İşletme sözleşmeleri, çevre izinleri, organizasyon şemaları | Konsolide finansal tablolar, ortaklık sözleşmeleri |
| Müşterek kontrollü ortak girişim | İşletmeci ortak %100, diğeri %0 | Pay oranı kadar |
| Faaliyet kiralamasıyla kiralanan ve işletilen tesis (kiracı tarafı) | Genellikle Scope 1–2'ye dahil | Scope 1–2 dışı; Scope 3 Kategori 8 |
| Faaliyet kiralamasıyla kiraya verilen tesis (kiraya veren tarafı) | Scope 1–2 dışı; Scope 3 Kategori 13 | Scope 1–2'ye dahil |
| Fason üretim yaptırılan tesis | Genellikle dışarıda; Scope 3 Kategori 1 | Genellikle dışarıda; Scope 3 Kategori 1 |
| Azaltım kararlarıyla uyum | Yüksek: raporlanan emisyon, yatırım kararını veren yönetimin elindedir | Orta: ekonomik maruziyeti gösterir, ancak sahada karar başkasında olabilir |
| Finansal raporlamayla uyum | Orta; mutabakat gerekir | Yüksek; konsolidasyon kapsamıyla aynı sınır |
| Veriye erişim | Genellikle kolay; tesis verisi işletmecide | İşletmesini başkasının yaptığı birimlerden veri almak zor olabilir |
Karar kriterleri: hangisini seçmeli?
Seçim tek bir doğru cevaba değil, raporun amacına ve grubun yapısına dayanır. Aşağıdaki sorular kararı netleştirir:
- Rapor kimin için? Kurumsal müşteri anketleri, sürdürülebilirlik raporları veya hedef belirleme programları belirli bir yaklaşım bekleyebilir. Önce bu beklentiyi öğrenin.
- Finansal raporlamayla birebir uyum isteniyor mu? Yatırımcı ve finans kuruluşu odaklı raporlamada finansal kontrol, konsolidasyon kapsamıyla aynı sınırı sunduğu için tercih edilebilir.
- Azaltım hedefini kim yönetecek? Hedefin tesis yönetimleri tarafından uygulanacağı sanayi gruplarında operasyonel kontrol, raporlanan emisyonla karar yetkisini aynı yere koyar.
- Ortak girişimler ve işletme sözleşmeleri ne kadar önemli? Bunlar grubun emisyonunda büyük pay tutuyorsa iki yaklaşımın toplamları belirgin biçimde ayrışır; her iki sonucu taslak olarak hesaplayıp karşılaştırmak yararlıdır.
- Tesis düzeyindeki yükümlülüklerle tutarlılık gerekiyor mu? Tesis bazlı izleme ve SKDM (CBAM) gibi ürün bazlı veri taleplerinde çoğunlukla tesisin işletmecisi esas alınır. Operasyonel kontrol, bu verilerle kurumsal envanter arasında mutabakatı kolaylaştırır.
- Veriye gerçekten erişebiliyor musunuz? Başkasının işlettiği bir tesisten düzenli, doğrulanabilir veri alamıyorsanız finansal kontrol yaklaşımı kâğıt üzerinde kalabilir.
Pek çok sanayi şirketi operasyonel kontrolü tercih eder; ancak bu bir zorunluluk değildir. Hangi yaklaşım seçilirse seçilsin tüm gruba tutarlı uygulanmalı, raporda açıklanmalı ve baz yıl politikasıyla birlikte sabitlenmelidir.
Örnek senaryolar
Aşağıdaki senaryolar kurgusal bir Türk sanayi şirketi için hazırlanmıştır. Her durumda nihai karar, ilgili sözleşmelerin ve muhasebe uygulamasının incelenmesiyle verilmelidir.
| Senaryo | Operasyonel kontrol | Finansal kontrol |
|---|---|---|
| Kiralık fabrika binası: Şirket, OSB'deki binayı faaliyet kiralamasıyla kiralamış ve üretimi kendisi yapıyor. | %100 dahil; doğal gaz Scope 1, elektrik Scope 2. | Scope 1–2 dışı; Scope 3 Kategori 8 olarak raporlanır. |
| Fason üretim: Boya işlemi, kendi tesisini işleten bir fason firmaya yaptırılıyor. | Scope 3 Kategori 1. | Scope 3 Kategori 1. |
| Fason üreticiye makine tahsisi: Şirket, kendine ait bir kalıbı fason firmaya bırakıyor; makineyi fason firma işletiyor. | İşletme fason firmada olduğu için genellikle Scope 3. | Sözleşme ve muhasebe uygulamasına göre değerlendirilmeli; çoğu durumda Scope 3. |
| %50/%50 ortak girişim: Ortak firma işletmeci; çevre izni ve tesis müdürü ondan. | %0; Scope 3 Kategori 15 altında değerlendirilebilir. | Müşterek kontrol: %50 dahil. |
| %40 paylı ortak girişim, işletmeci bu şirket: İşletme sözleşmesiyle tesisin tüm işletme politikaları şirkette. | %100 dahil. | Konsolide edilmiyorsa ve müşterek kontrol varsa %40; kontrol yoksa %0. |
| %100 bağlı ortaklık, işletme sözleşmesiyle üçüncü tarafa devredilmiş: İşletme politikalarını sözleşmeli işletmeci belirliyor. | İşletme yetkisi tamamen devredildiyse %0; Scope 3'te değerlendirilir. | %100 dahil. |
| Kiraya verilen depo: Şirketin sahibi olduğu depo, faaliyet kiralamasıyla başka firmaya verilmiş. | Scope 1–2 dışı; Scope 3 Kategori 13. | %100 dahil. |
Senaryolarda görüldüğü gibi kiralık tesis ve işletme sözleşmelerinde iki yaklaşım tam ters sonuçlar verebilir. Finansal (sermaye) kiralamada ise kiracı varlığın sahibi gibi değerlendirildiği için her iki yaklaşımda da emisyonu raporlar. Kiralama sınıflandırmasının muhasebe standartlarındaki güncel uygulaması ayrıca kontrol edilmelidir. Scope 3 kategorilerinin içeriği için Scope 3 ve 15 kategori yazısına bakabilirsiniz.
Fason üretimde dikkat edilecekler
Türkiye'de tekstil, metal işleme, plastik ve gıda gibi sektörlerde fason üretim çok yaygındır. İki tarafın da envanterini doğru kurması için:
- Fason üretici kendi tesisinin emisyonlarını kendi Scope 1–2'sinde raporlar ve müşterilerine iş bazında tahsis edilmiş veri sağlayabilir.
- Fason yaptıran firma bu emisyonları Scope 3 Kategori 1'de raporlar. Fason üreticiden ürün veya iş bazında veri almak, ortalama faktör kullanmaktan daha temsil edici sonuç verir. Pratik yöntemler için tedarikçiden Scope 3 verisi toplama yazısına göz atın.
- Fason yaptıran firmanın sahaya kendi personelini veya hammaddesini göndermesi tek başına operasyonel kontrol yaratmaz; belirleyici olan, işletme politikalarını belirleme ve uygulama yetkisidir.
Sık yapılan hatalar
- "Hissemiz %51'in üzerinde, demek ki operasyonel kontrol bizde" demek; hisse oranı finansal kontrolün göstergesidir, operasyonel kontrolün değil.
- Ortak girişimde işletmeci tarafı sözleşmeye bakmadan belirlemek.
- Kiralık tesisleri yaklaşımdan bağımsız biçimde her yıl farklı kapsamda raporlamak.
- Fason üreticinin emisyonunu hem kendi Scope 1'ine hem Scope 3'üne yazmak.
- Farklı iştiraklerde farklı kontrol yaklaşımları kullanmak.
Sonraki adım
Kararınızı vermeden önce grubunuzdaki kiralık tesisleri, ortak girişimleri, işletme sözleşmelerini ve fason ilişkilerini listeleyip her iki yaklaşımla taslak bir sınıflandırma yapın. Çok tesisli yapılar için birden fazla tesiste karbon ayak izi yazısı tamamlayıcı bilgi sunar. ISO 14064-1 uyumlu bir envanter hazırlıyorsanız ISO 14064 danışmanlığı kapsamında sınır kararının gerekçelendirilmesine ve belgelenmesine destek veriyoruz. Karbonpazarı akredite doğrulayıcı değildir; çalışmayı bağımsız doğrulamaya hazırlamaya yardımcı olur.
