Çok tesisli karbon envanteri ne demektir?
Birden fazla üretim tesisi, deposu, ofisi veya şantiyesi olan bir işletmede karbon ayak izi, tek bir faturanın ya da tek bir sayacın toplamı değildir. Her lokasyonun kendine özgü yakıt tüketimi, elektrik aboneliği, soğutma ekipmanı ve proses emisyonları vardır. Çok tesisli envanter, bu lokasyonların sera gazı emisyonlarını aynı kurallarla ayrı ayrı hesaplayıp seçilen yönteme göre tek bir kurumsal toplamda birleştirme işidir.
Sorun çoğu zaman hesaplamanın kendisinde değil, tutarlılıktadır. Bir tesis doğal gazı m³ ile, diğeri kWh ile raporlar; bir tesis forklift dizelini sayar, diğeri unutur; bir tesis yöneticisi soğutucu gaz dolumlarını kaydeder, diğerinde bu bilgi bakım firmasında kalır. Sonuçta tesisler arasında karşılaştırma yapılamaz ve kurumsal toplam güvenilirliğini kaybeder.
Kim için ve ne zaman gerekir?
- Birden fazla şehirde veya organize sanayi bölgesinde üretim yapan sanayi şirketleri,
- Holding yapısında farklı tüzel kişiliklere sahip grup şirketleri,
- Bir tesisi AB'ye CBAM kapsamındaki ürünleri ihraç eden, diğer tesisleri iç pazara çalışan üreticiler,
- Bölge depoları ve araç filosu dağınık olan dağıtım ve lojistik firmaları.
1. Sınır ve konsolidasyon yaklaşımını belirleyin
Hangi tesislerin envantere hangi oranda gireceğini belirleyen karar, konsolidasyon yaklaşımıdır. GHG Protocol üç yaklaşım tanımlar: pay oranı (equity share), finansal kontrol ve operasyonel kontrol. Kontrol yaklaşımlarında kontrol edilen tesisin emisyonunun tamamı alınır; pay oranında ise ortaklık payı kadarı alınır. Ayrıntılar için organizasyonel sınır belirleme ve operasyonel kontrol – finansal kontrol farkı rehberlerine bakabilirsiniz.
Seçilen yaklaşım tüm tesislere aynı şekilde uygulanmalı ve bir tesis listesiyle belgelenmelidir. Bu listede her tesis için tüzel kişilik, adres, ortaklık oranı, kontrol durumu ve envantere dahil olup olmadığı yer alır. Liste her yıl güncellenir; yeni açılan, satılan veya kapanan tesisler baz yıl yeniden hesaplama politikasına göre değerlendirilir.
2. Tesis bazlı veri sahipliği atayın
Merkezdeki sürdürülebilirlik ekibi her sayacı ve her faturayı bizzat toplayamaz. Her tesiste, verinin doğruluğundan sorumlu bir veri sahibi belirlemek en sağlıklı yöntemdir. Tipik dağılım şöyledir:
- Enerji / bakım sorumlusu: doğal gaz, elektrik, buhar, jeneratör yakıtı, soğutucu gaz dolumları.
- Üretim planlama: üretim miktarları, proses girdileri (kireçtaşı, elektrot, karbonat vb.).
- İdari işler / filo: şirket araçlarının yakıt kartı verileri.
- Satın alma ve lojistik: Scope 3 (Kapsam 3) için satın alınan malzemeler ve taşımacılık verileri.
Merkez ekip ise yöntemi, emisyon faktörlerini, kontrol kurallarını ve konsolidasyonu yönetir. Bu iş bölümü, verinin kaynağa en yakın kişi tarafından üretilmesini ve merkezde tek bir yöntemle işlenmesini sağlar.
3. Ortak veri şablonu kullanın
Tüm tesislerin aynı şablonu doldurması, çok tesisli envanterin bel kemiğidir. Şablon şunları sabitlemelidir:
- Kaynak listesi. Her tesisin hangi emisyon kaynaklarını raporlayacağı (kazan, fırın, jeneratör, forklift, klima, proses) önceden tanımlanır; boş bırakılan satır “yok” mu yoksa “bilinmiyor” mu, ayrı işaretlenir.
- Birim ve dönem. Doğal gaz m³ veya kWh, yakıt litre veya kg, elektrik kWh; dönem aylık. Birim dönüşümü tesiste değil merkezde yapılır.
- Kanıt referansı. Her satırda fatura numarası, sayaç kodu veya ERP rapor adı gibi bir kanıt alanı bulunur.
- Emisyon faktörleri merkezden. Tesisler faaliyet verisi girer; faktörler merkezde, sürüm ve kaynak bilgisiyle uygulanır.
Hangi verilerin istenmesi gerektiğini ayrıntılı görmek için karbon ayak izi için gereken veriler rehberine göz atabilirsiniz.
Örnek: kurgusal üç tesisli bir işletme
Aşağıdaki tablo kurgusal bir işletmeye aittir. Doğal gaz için ≈ 1,94 kg CO2/m³ (NCV 34,5 MJ/m³ varsayımı, IPCC 2006 faktörü 56.100 kg CO2/TJ) ve elektrik için 0,45 kg CO2e/kWh (yalnızca anlatım amaçlı varsayımsal değer; gerçek hesapta Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı'nın yayımladığı güncel ulusal şebeke emisyon faktörü veya tedarikçi beyanı kullanılır) alınmıştır. Doğal gazın CH4 ve N2O katkısı sadelik için ihmal edilmiştir.
| Tesis | Doğal gaz (m³) | Scope 1 (t CO2) | Elektrik (kWh) | Scope 2 (t CO2e) | Üretim (t) | Yoğunluk (t CO2e / t ürün) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| A – döküm | 1.200.000 | 2.328 | 3.000.000 | 1.350 | 10.000 | 0,37 |
| B – işleme | 150.000 | 291 | 2.000.000 | 900 | 8.000 | 0,15 |
| C – depo/ofis | 40.000 | 78 | 300.000 | 135 | — | — |
| Toplam | 1.390.000 | 2.697 | 5.300.000 | 2.385 | — | — |
Kurumsal Scope 1 + Scope 2 toplamı 5.082 t CO2e'dir. Tablo, toplamın yanında hangi tesisin ağırlıklı olduğunu da gösterir: A tesisi tek başına toplamın yaklaşık %72'sini oluşturur. Azaltım çalışması ve veri kalitesi iyileştirmesi önce oradan başlamalıdır. Tek tek değerleri denemek için doğal gaz emisyonu ve elektrik emisyonu hesaplayıcılarını kullanabilirsiniz.
4. Yoğunluk metrikleriyle karşılaştırın
Mutlak emisyon, büyük tesisi her zaman “kötü” gösterir. Tesisleri adil biçimde karşılaştırmak için yoğunluk metrikleri kullanılır: ton ürün başına t CO2e, m² başına kg CO2e, çalışma saati başına kg CO2e gibi. Doğru payda, tesisin faaliyetini en iyi yansıtan büyüklüktür; üretim tesislerinde genellikle ürün miktarı, ofis ve depolarda alan veya çalışan sayısıdır. Farklı ürün üreten tesisleri aynı payda ile karşılaştırmak yanıltıcı olabilir; yukarıdaki örnekte döküm ve işleme tesislerinin yoğunlukları farklı süreçleri yansıttığı için doğrudan “verimlilik” farkı gibi okunmamalıdır.
Yoğunluk metrikleri mutlak emisyonun yerine geçmez, yanında raporlanır. Yoğunluk düşerken mutlak emisyon artabilir; ikisini birlikte göstermek şeffaflık sağlar.
5. CBAM için tesis ve süreç bazlı veriyi ayrı tutun
SKDM (Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması, İngilizce kısaltmasıyla CBAM) demir-çelik, alüminyum, çimento, gübre, elektrik ve hidrojen ürün gruplarında AB'ye ithal edilen malların gömülü emisyonunu esas alır. Bu emisyon, kurumsal toplamdan değil, ürünün üretildiği tesis ve üretim süreci düzeyinden hesaplanır. Aynı tesiste CBAM kapsamındaki ve kapsam dışındaki ürünler birlikte üretiliyorsa, yakıt, elektrik ve proses girdilerinin süreçlere nasıl paylaştırıldığı da açıklanabilir olmalıdır.
Bu yüzden çok tesisli bir işletme, kurumsal envanteri konsolide ederken tesis ve süreç bazlı ham veriyi silmemeli, ayrı bir katmanda saklamalıdır. Kurumsal envanter ile CBAM verisi aynı kaynaktan beslenmeli ama farklı sınırlarla işlenmelidir. CBAM'de beyan yükümlülüğü genellikle AB'deki yetkili CBAM beyannamecisine aittir; Türk üreticinin görevi, alıcısına gömülü emisyon verisini üretmek, belgelemek ve doğrulamaya hazır tutmaktır. Kapsamınızı ön değerlendirmek için CBAM uygunluk kontrolü aracını, süreç bazlı hesap için SKDM (CBAM) danışmanlığı sayfasını inceleyebilirsiniz.
Sık yapılan hatalar
- Tesislerden yalnızca toplam t CO2e istemek; faaliyet verisi ve faktör merkezde görülmediği için kontrol edilemez.
- Bazı tesislerde kiralık jeneratör, forklift veya soğutucu gaz kaçağı gibi küçük kaynakları atlamak.
- Tesisler arası ara ürün transferini veya şirket içi buhar/elektrik satışını iki kez saymak.
- Yıl içinde açılan veya kapanan tesisi kısmi dönemle değil, tam yıl ya da hiç dahil etmek.
- CBAM için gereken süreç ayrıntısını konsolidasyonda kaybetmek.
Sonraki adım
Çok tesisli bir envantere başlamadan önce tesis listesini, konsolidasyon yaklaşımını ve ortak şablonu netleştirin; ardından ilk yıl veri toplama turunu pilot bir tesisle deneyin. Tesis bazlı veri yapısını kurmak ve konsolide envanteri hazırlamak için sera gazı envanteri hizmetimize göz atabilirsiniz.
