İki terim arasındaki temel fark
Karbon emisyonu, kelime anlamıyla karbondioksit (CO2) salımıdır: Doğal gaz, kömür, motorin gibi fosil yakıtlar yandığında yakıttaki karbon oksijenle birleşir ve CO2 olarak atmosfere çıkar. Sera gazı emisyonu ise daha geniş bir kavramdır; atmosferde ısıyı tutan ve insan faaliyetleriyle salınan tüm gazları kapsar. CO2 bu grubun en büyük üyesidir ama tek üyesi değildir.
Gündelik dilde ve pek çok kurumsal metinde "karbon" kelimesi, bütün sera gazlarının toplamı için kısaltma olarak kullanılır. "Karbon ayak izi" de aslında bir sera gazı ayak izidir. Sorun, bu kısaltmanın hesapta da daraltmaya dönüşmesiyle başlar: Yalnızca yakıtların CO2'sini sayıp soğutucu gaz kaçaklarını veya proses kaynaklı metan ve diazot monoksiti atlayan bir hesap eksik kalır.
Terimlerin yazımı ve kullanımıyla ilgili ayrıntılar için karbon salımı, salınımı ve emisyon terimleri rehberine bakabilirsiniz.
Raporlamada dikkate alınan yedi sera gazı
Kurumsal sera gazı muhasebesinde esas alınan gaz listesi Kyoto Protokolü'nden gelir. Protokol başlangıçta altı gaz ya da gaz grubunu kapsıyordu; ikinci yükümlülük dönemi için yapılan Doha değişikliğiyle azot triflorür (NF3) listeye eklendi. GHG Protocol Kurumsal Standardı ve ISO 14064-1 de bu yedi gazın raporlanmasını öngörür.
| Gaz | Sanayide tipik kaynak | GWP (AR5, 100 yıl) |
|---|---|---|
| Karbondioksit (CO2) | Yakıt yakma, kireçtaşı kalsinasyonu (çimento, kireç), demir-çelikte indirgeme | 1 |
| Metan (CH4) | Eksik yanma, doğal gaz hatlarındaki kaçaklar, atık su arıtma, düzenli depolama | 28 |
| Diazot monoksit (N2O) | Nitrik asit ve adipik asit üretimi, yakma, gübre kullanımı | 265 |
| Hidroflorokarbonlar (HFC) | Soğutma ve iklimlendirme sistemleri (örneğin R-134a, R-32, R-410A karışımı) | Gaza göre değişir; R-134a 1.300, R-32 677, R-410A ≈ 1.924 |
| Perflorokarbonlar (PFC) | Birincil alüminyum üretiminde anot etkisi, yarı iletken üretimi | Gaza göre değişir; binlerle ifade edilir |
| Kükürt hekzaflorür (SF6) | Yüksek gerilim şalt ekipmanı, magnezyum döküm | 23.500 |
| Azot triflorür (NF3) | Elektronik, ekran ve güneş paneli üretimi | 16.100 |
Tablodaki GWP değerleri IPCC Beşinci Değerlendirme Raporu'ndan (AR5) alınmıştır. Daha yeni raporlarda bazı değerler güncellenmiştir; bir envanterde hangi sürüm kullanılıyorsa tüm gazlar için aynı sürüm uygulanmalıdır. Bu konuyu CO2e nedir? yazısında ayrıntılı anlattık.
Neden her şey CO2e ile ifade edilir?
Bir kilogram metan ile bir kilogram CO2 iklim üzerinde aynı etkiyi yaratmaz. AR5'e göre 100 yıllık zaman diliminde 1 kg metan yaklaşık 28 kg CO2'ye, 1 kg SF6 ise 23.500 kg CO2'ye eşdeğer ısınma etkisi yapar. Farklı gazları doğrudan kilogram olarak toplamak bu yüzden anlamsızdır.
Çözüm, her gazın kütlesini küresel ısınma potansiyeli (GWP) ile çarparak karbondioksit eşdeğerine (CO2e) çevirmektir:
CO2e (kg) = Gaz kütlesi (kg) × GWP
Böylece kazandaki doğal gazdan çıkan CO2, klimadan sızan HFC ve trafo merkezindeki SF6 kaçağı aynı tabloda toplanabilir, kaynaklar birbirine göre sıralanabilir ve azaltım önlemleri karşılaştırılabilir.
Örnek: Yalnızca CO2 sayılırsa ne olur?
Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Orta ölçekli bir gıda işleme tesisi, bir yılda soğuk depolarında ve proses soğutmasında kullanılan sistemlere 40 kg R-404A dolumu yapmış, ayrıca kazanlarında 200.000 m³ doğal gaz yakmış olsun. Doğal gaz için 34,5 MJ/m³ ısıl değer varsayımıyla IPCC 2006 faktöründen türetilen yaklaşık 1,94 kg CO2/m³ değeri kullanılmıştır.
| Kalem | Hesap | Yalnızca CO2 (kg) | Tüm sera gazları (kg CO2e) |
|---|---|---|---|
| Doğal gaz yakma (CO2) | 200.000 m³ × 1,94 | 388.000 | 388.000 |
| Doğal gaz yakma (CH4 ve N2O) | IPCC 2006 Tablo 2.3 faktörleriyle | — | ≈ 380 |
| R-404A dolumu (kaçak kabulü) | 40 kg × 3.943 | — | 157.720 |
| Toplam | 388.000 | ≈ 546.100 | |
Bu kurgusal örnekte yalnızca CO2'ye odaklanan bir hesap, tesisin doğrudan emisyonunun yaklaşık yüzde 29'unu (≈ 158 t CO2e) gözden kaçırırdı. Soğutma yükü yüksek gıda, kimya ve lojistik depolarında bu fark özellikle belirgin olabilir. Aynı örnek, doğal gaz yakmadan gelen metan ve diazot monoksitin genellikle küçük kaldığını da gösteriyor; asıl risk, florlu gazların tamamen atlanmasıdır.
Gazlar hangi kapsamda raporlanır?
Gazın türü ile emisyonun hangi kapsamda raporlanacağı ayrı sorulardır. Kapsamı belirleyen, gazın kimyası değil, kaynağın kime ait olduğu ve nerede oluştuğudur:
- Scope 1 (Kapsam 1): Kendi kazanınızda yakılan doğal gazın CO2, CH4 ve N2O'su; kendi soğutma sisteminizden kaçan HFC; kendi şalt ekipmanınızdan sızan SF6. Tüm Kyoto gazları burada karşınıza çıkabilir.
- Scope 2 (Kapsam 2): Satın aldığınız elektriğin santralde üretimi sırasında oluşan emisyonlar. Burada gaz bazında ayrım genellikle yapılmaz; şebeke faktörü çoğunlukla doğrudan CO2 veya CO2e olarak verilir.
- Scope 3 (Kapsam 3): Tedarikçilerinizin, taşıyıcılarınızın ve müşterilerinizin faaliyetlerinden doğan emisyonlar. Örneğin satın aldığınız alüminyumun üretimindeki PFC emisyonu sizin envanterinizde Scope 3 olarak yer alır.
Bu ayrım, aynı gazın bir şirkette Scope 1, diğerinde Scope 3 olarak görünebileceği anlamına gelir. Kapsamların ayrıntısı için GHG Protocol nedir? yazısına bakabilirsiniz.
SKDM (CBAM) ve diğer çerçevelerde gaz kapsamı
Her raporlama çerçevesi aynı gaz listesini kullanmaz. Kurumsal karbon ayak izi standartları yedi gazın tamamını ister. SKDM (CBAM, Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması) ise ürün grubuna göre seçici bir yaklaşım izler: Çoğu ürün grubunda CO2 esas alınırken, bazı gübre ürünlerinde N2O, alüminyumda ise PFC emisyonları kapsama girer. Kesin liste için güncel Ek I metni kontrol edilmelidir. Bu fark, kurumsal envanterinizdeki toplamın SKDM gömülü emisyon değeriyle birebir örtüşmemesinin nedenlerinden biridir. Ayrıntılar için SKDM (CBAM) rehberine ve sektör sayfalarından alüminyum ile gübre sayfalarına bakabilirsiniz.
Sık yapılan hatalar
- Soğutucu gazları unutmak: Servis firmasının dolum kayıtları istenmezse HFC kaçakları envantere hiç girmez.
- Karışım gazlarda yanlış GWP: R-410A, R-404A, R-407C gibi karışımların GWP'si bileşenlerin ağırlıklı ortalamasıdır; tek bir bileşenin değeri kullanılmamalıdır.
- SF6 ekipmanını gözden kaçırmak: Kendi trafo merkezi veya orta gerilim hücresi olan tesislerde SF6 envanteri tutulmalıdır.
- Proses emisyonlarını yakma emisyonu sanmak: Çimento ve kireçte kalsinasyondan çıkan CO2, yakıt faturasından hesaplanamaz; malzeme verisi gerekir.
- Biyojenik CO2'yi toplama eklemek: Biyokütle yakımından çıkan CO2, GHG Protocol'e göre kapsam toplamlarının dışında ayrı raporlanır; CH4 ve N2O ise dahil edilir.
Sonraki adım
Tesisinizde hangi gazların söz konusu olduğunu görmek için ilk adım kaynak listesini çıkarmaktır: yakma ekipmanları, araçlar, soğutma sistemleri, şalt ekipmanı ve proses hatları. Ardından doğrudan emisyonları Scope 1 (Kapsam 1) rehberindeki gruplamayla hesaplayabilirsiniz. Yedi gazın tamamını kapsayan, belgelenmiş bir envanter için sera gazı envanteri hizmetimizi inceleyebilirsiniz.
